IRIB World Service

در این مقاله به پیامدهای فعالیت خط لوله تاناپ و نقش ایران در امنیت انرژی اروپا میپردازیم.

ساخت خط لوله گازی ترانس آدریاتیک موسوم به تاپ، به ظرفیت انتقال ۱۰ میلیارد متر مکعب، نوامبر 2019 به پایان رسیده است. پروژه تاپ بخشی از کریدور جنوبی برای انتقال گاز طبیعی میدان شاه‌دنیز جمهوری آذربایجان به اروپا است . دو بخش دیگر این کریدور یعنی خط لوله قفقاز جنوبی در خاک جمهوری آذربایجان و گرجستان و نیز خط لوله ترانس آناتولی موسوم به تاناپ در خاک ترکیه پیش از این احداث شده است.

 بگفته رونق عبدالله‌اف رییس شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان؛ تصمیم نهایی درباره انتقال گاز طبیعی جمهوری آذربایجان به اروپا در سال 2013 اتخاذ و قرارداد ۲۵ ساله در این زمینه امضا شد. براساس این قرارداد، سه خط لوله گازی قفقاز جنوبی، تاناپ و تاپ به طول کلی سه هزار و ۵۰۰ کیلومتر احداث شده و در نتیجه آن گاز طبیعی جمهوری آذربایجان به اروپا انتقال می‌شود .خطوط لوله تاپ و تاناپ با توجه به ملاحظات فنی، اقتصادی و امنیتی و ملاحظات و منافع کشورهای واقع در طرح یعنی جمهوری آذربایجان، ترکیه و اتحادیه اروپا و نیز منافع بازیگران خارج از این طرح یعنی ایران، آمریکا، روسیه، اقلیم کردستان عراق، رژیم صهیونیستی و ترکمنستان، با فرصت­ها و چالش­هایی روبرو است.

یکی از فرصت­های ناشی از خطوط لوله تاپ و تاناپ تنوع بخشی به مسیرهای صادرات گاز طبیعی در منطقه قفقاز و آناتولی است. در نتیجه مصرف کنندگان انرژی در ترکیه و اروپا از متنوع شدن منابع عرضه بهره مند خواهند شد.  از دید غربی ها ، نتیجه این تنوع، این است که استفاده ابزاری و سیاسی روسیه از اهرم انرژی در برابر قبال اروپا و سایر بازیگران کاهش یافته است. این درشرایطی است که با احداث خط لوله انتقال انرژی روسیه به آلمان موسوم به نورد استریم ، وابستگی اروپا به روسیه بیشتر می شود . پیوستگی اقتصادی و تجاری کشورهای منطقه با اتحادیه اروپا و افزایش حجم مبادلات در حوزه اقتصاد انرژی از دیگر پیامدهایی است که از اجرایی شدن پروژه های تاپ و تاناپ انتظار می رود.

از دیگر پیامدهایی که کارشناسان از این دو پروژه انتظار دارند پیوستگی امنیتی است. موضوع «امنیت انرژی» موجب شکل­گیری همکاری مشترک امنیتی میان طرف­های مختلف ذی نفع در این طرح ها است. ضرورت حفظ امنیت خطوط لوله طولانی چند هزار کیلومتری تاپ و تاناپ زمینه را برای پیوستگی امنیتی هر چه بیشتر منطقه قفقاز با اتحادیه اروپا برای مقابله با تهدیدات مشترک فراهم می ­سازد. در این میان جنگ 44 روز میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان درسال 2020، امنیت انرژی در منطقه قفقاز و چشم انداز آن را دچار چالش  کرده است. مبهم باقی ماندن رژیم حقوقی منطقه قراباغ به معنای تشدید احتمال از سرگیری درگیری ها در آینده میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان است. این موضوع هرچه بیشتر انتقال نفت و گاز از جمهوری آذربایجان به ترکیه و اروپا را دچار چالش می سازد.

هرچند کشورهای آذربایجان و ارمنستان پیش از این در دهه ۱۹۹۰ با یکدیگر وارد جنگ تمام عیار بر سرمنطقه قرباغ شده اند اما آنچه جنگ 44 روزه را از جنگ اول قرا باغ متمایز می کند وجود خطوط انتقال نفت و گاز در حاشیه محل درگیری بین دو کشور در منطقه تووز(Tovuz) بود. تووز منطقه ای است که خطوط حیاتی انرژی صادراتی جمهوری آذربایجان به اروپا در کریدوری تحت عنوان کریدور شرق-غرب یا ترانس-اوراسیا از آن عبور می کند. این خطوط شامل خط انتقال نفت باکو-تفلیس-جیهان(BTC) و خط لوله گاز قفقاز جنوبی(SCP)می باشد  که تنها تامین کننده گاز خط لوله ترانس آناتولی یا TANAP است.

در صورت برقراری صلح پایدار در قفقاز، تکمیل و توسعه خطوط لوله تاپ و تاناپ به منزله تحولی شایان توجه در عرصه تولید و صادرات گاز طبیعی است. این موضوع  با توجه به وضعیت متزلزل کنونی قیمت جهانی نفت خام می­تواند به روند رشد و توسعه اقتصادی کشورهای ذینفع کمک شایانی نماید. به شرطی اینکه  گرجستان و ترکیه تعرفه ترانزیتی یش از نرخ جهانی از جمهوری آذربایجان نگیرند. در جریان انتقال نفت از خط لوله باکو - تفلیس -جیحان ، گرجستان و ترکیه ، بیش از نرخ متعارف جهانی از جمهوری آذربایجان حق ترانزیت گرفتند . این احتمال وجود دارد که چنین موضوعی در خصوص طرح های تاپ و تاناپ نیز تکرار شود . این در شرایطی است که بخش اعظم سرمایه گذاری در تاپ و تاناپ توسط جمهوری آذربایجان صورت گرفته است . 

کشورهای اروپایی با رشد جمعیت و افزایش تقاضای گاز طبیعی روبرو بوده و از احداث خط لوله تاپ و تاناپ  استقبال می کنند . اما جمهوری آذربایجان  گاز کافی برای اقتصادی کردن این خطوط لوله ندارد . بر این اساس می توان انتظار داشت که برخی از کشورهای حوزه خزر،  برای استفاده از تاناپ جهت فروش گاز طبیعی خود به مشتریان اروپایی تمایل نشان دهند. در این میان، رهبران ترکمنستان از دیرباز علاقه زیادی به فروش گاز خود در بازارهای اروپایی داشته اند و امیدوارند در تامین گاز خط لوله تاناپ تقش آفرینی کنند . این در شرایطی است که کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر در مجالس همه کشورهای ساحلی تصویب نشده است، بنابراین از منظر حقوقی امکان احداث خط لوله از ترکمنستان به جمهوری آذربایجان از طریق بستر دریای خزر وجود ندارد. مسیر ایران تنها مسیر برای انتقال گاز ترکمنستان به جمهوری آذریایجان و ترکیه است.

 برخی از کارشناسان  از احتمال تغییر در رویکرد حذفی در روندهای انرژی در منطقه قفقاز و حوزه خزر سخن گفته اند. «سیاست خطوط لوله» در قفقاز در دو دهه گذشته  عمدتا مبتنی بر یک نگاه حذفی با حاصل جمع صفر بوده است. در روند احداث خط لوله تاپ و تاناپ، بدلیل کافی نبودن ذخایر حوزه شاه دنیز برای اقتصادی کردن خطوط مذکور، از سایر صادرکنندگان نظیر ایران و ترکمنستان نیز برای مشارکت در این طرح انتقال انرژی دعوت شده است. خصوصا اینکه شرکت ملی نفت ایران نیز با سهم 10 درصد یکی از سهامداران توسعه میدان  گازی "شاه‌دنیز" است.

در این میان اما تحریمهای ظالمانه ای که بر ایران وارد شده است منافع ایران را در این خط لوله انتقال گاز با دشواریهایی روبرو کرده است. «ناطق جعفرلی» کارشناس مسایل سیاسی در جمهوری آذربایجان با بیان این که ، در آینده تهران نیز می تواند گاز خود را از طریق کریدور گاز جنوبی به اروپا منتقل کند، گفت: «در حال حاضر در خصوص این مسئله مذاکراتی انجام می گیرد. اگر طرف ها به موضع مشترک برسند، در آینده ایران نیز می تواند گاز طبیعی خود را از طریق خطوط لوله جمهوری آذربایجان به اروپا منتقل کند. پیوستن ایران به کریدور گاز جنوبی اهمیت این کریدور را افزایش خواهد داد».

به اذعان اغلب مراکز مطالعات انرژی در اروپا ، بدون نفت و گاز ایران ، جمهوری آذربایجان نفت و گاز کافی برای اقتصادی کردن خطوط لوله و تامین انرژی اروپا را ندارد. بر این اساس علیرغم سیاست های تحریمی امریکا، درخواست ها برای انتقال گاز ایران به اروپا چه از طریق اتصال به خط لوله تاناپ و چه از طریق احداث خط لوله نابوکو درسالهای اخیر افزایش یافته است .