ترور شهید سپهبد سلیمانی از منظر حقوق بین الملل (5)/ مغایرت ترور شهید سپهبد سلیمانی با اصول حقوقی تفکیک، ضرورت، تناسب و قواعد حقوق بشر
در بخش پنجم مقاله، مغایرت ترور شهید سپهبد سلیمانی با اصول حقوقی تفکیک، ضرورت، تناسب و قواعد حقوق بشر بررسی می شود.
شورای امنیت سازمان ملل در دهه اخیر بارها طی بیانیهها و قطعنامههایی از دولتها خواسته که در مخاصمات بینالمللی و غیر بینالمللی به اصل تفکیک افراد نظامی و غیرنظامی احترام بگذارند. این اصل حقوقی بهمنظور حمایت از افرادی است که در مخاصمات مشارکت مستقیم ندارند. ویلیام فنریک (William Fenrick) استاد حقوق بین الملل بشردوستانه و حقوق بین الملل کیفری در دانشگاه جورج واشنگتن آمریکا می گوید: قاعده 6 از قواعد عُرفی حقوق بشردوستانه که توسط کمیته بینالمللی صلیب سرخ احصاء شده است ، مقرر میکند که غیرنظامیان در حملات موردحمایت قرار میگیرند مگر اینکه در مخاصمات، مشارکت مستقیم پیدا کنند.
دکتر محمد جواد ظریف، استاد روابط بین الملل و وزیر امور خارجه ایران می گوید: اطلاق وصف مخاصمه مسلحانه به یک مـنازعه، نـیازمنـد وقــوع جنـگ میان دو دولت، یا بازیگران غیردولتی همانند درگیری در یک جنـگ داخلـی اسـت. ایـن نبرد بـاید جـاری، پایدار، همهجانبه و سازمانیافته باشد. بر اساس مفاد اصل تفکیک، می توان استنباط کرد ترور شهید سپهبد سلیمانی مغایر با اصل تفکیک بوده است. چراکه هرچند روابط ایران و ایالاتمتحده آمریکا در ژانویه 2020 در سردترین وضع خود در بعد از انقلاب اسلامی ایران قرار داشت، اما با این حال ازنظر حقوقی هیچ «درگیری مسلحانه و مستقیم» در زمان حمله سوم ژانویه آمریکا به سپهبد سلیمانی، میان دو کشور ایران و آمریکا وجود نداشته است.
ترور سپهبد سلیمانی علاوه بر اینکه با اصل تفکیک مغایرت دارد، با اصول حقوقی «ضرورت» و «تناسب» نیز مغایر است. چرا که، اصل ضرورت بهضرورت نظامی اشاره دارد و تعهدی است مبنی بر اینکه، تنهـا درصورتیکه برای رسیدن به یک هدف نظامی معقول، لازم باشد، نیروی نظامی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. لازم به ذکر است که حتی اگـر تـوسـل بــه نیـروی نظـامی بنا بر اصـل ضـرورت ، آخرین راهکار بوده و شانس مـوفقیت نیز داشته باشد، پیروی از اصل تناسب نیز ضروری است. دکتر جمشید ممتاز، حقوق دان برجسته ایران می گوید: مقصود از اصل تناسب، سازش دادن امتیازات عملیِ ناشی از یک حمله با ضرورتهای نظامی است. دکتر فرهاد طلائی، استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی در دانشگاه شیراز ایران می گوید: میزان تلفات جانی و خسارات اتفاقی و غیرعمدی که ازلحاظ قـانونی مجـاز است، بر اساس اصل تناسب تعیین میشود.
در ادامه برنامه، ترور شهید سپهبد سلیمانی را در چارچوب قواعد حقوق بشر و از منظر قتل عمد بررسی خواهیم کرد. قتل عمد در بخش الف بند اول ماده 7 اساسنامه دیوان بینالمللی کیفری منع شده است. در ماده سوم اعلامیه جهانی حقوق بشر بر «حق حیات» تأکید شده است. طبق این ماده، هر کس حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی دارد و نمیتوان حق حیات افراد را سلب کرد. ماده 5 اعلامیه جهانی حقوق بشر عنوان میدارد هیچکس نباید مورد شکنجه و یا رفتارها و مجازات غیرانسانی قرار گیرد. بر اساس بند 1 ماده 6 میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (1966) ، هیچ فردی را نمیتوان خودسرانه بدون مجوز از حق زندگی محروم کرد.
بر اساس قواعد بینالمللی حقوق بشر، استفاده از نیروی مهلک عامدانه و یا بالقوه تنها زمانی الزامآور است که فرد یا افراد موردنظر، تهدیدی قریبالوقوع برای حیات انسانهای دیگر به شمار آیند. حال انکه حمله قریبالوقوع و در حین انجامی از جانب سپهبد سلیمانی یا همراهان ایشان صورت نگرفته بوده است. بنابراین محروم کردن سپهبد سلیمانی، ابومهدی المهندس و همراهان آنها از حق حیات، با توسل به راهبرد ترور هدفمند از سوی آمریکا، اقدامی خودسرانه، غیرقانونی، نامشروع و مصداق تروریسم دولتی است. اقدامی که از آن میتوان بهعنوان نقض اصول اساسی حقوق بینالملل بشر ازجمله «قاعده منع سلب حق حیات» بهعنوان قاعدی آمره نام برد.
کنت اندرسون (Kenneth Anderson) استاد حقوق دانشگاه امریکن (American University) در خصوص قتل هدفمند می گوید: بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه، قتل هدفمند در صورتی قتل عمد یا اعدام فراقانونی نیست که واجد سه شرط باشد. شرط اول این است که قتل عمد در جریان مخاصمه مسلحانه به وقوع بپیوندد. شرط دوم این است که مخاصمه مسلحانه بر اساس اصل دفاع مشروع مبتنی بر منشور ملل متحد باشد. شرط سوم این است که قتل هدفمند بر اساس حقوق بین الملل بشردوستانه؛ مخاصمه مسلحانه تلقی شود و حقوق جنگ نیز بر آن حاکم باشد.
اقدام آمریکا در ترور سپهبد سلیمانی و همراهانش در جریان مخاصمه مسلحانه به وقوع نپیوسته است که بتوان حقی تحت عنوان دفاع و ضرورت نظامی برای ایالاتمتحده متصور بود. طبق مطالبی که در برنامه قبل گفته شد، عملیات ایالاتمتحده واجد و مطابق با اصول دفاع مشروع نبوده است. همچنین بین ایران و آمریکا مخاصمه مسلحانه در جریان نبوده است. لذا اقدام آمریکا قابل توجیه بر اساس شروط قتل هدفمند نیست.
بر این اساس نیز، اگنس کالامارد (Agnès Callamard) گزارشگر ویژه حقوق بشر و قتلهای هدفمند و فراقضایی سازمان ملل در گزارش خود، ترور شهید سپهبد قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس ایران را خلاف قواعد بینالمللی و منشور سازمان ملل متحد دانست. بگفته کالامارد، بر اساس قواعد بینالملل حقوق بشر، استفاده از تسلیحات مرگبار تنها زمانی میتواند مورد استفاده قرار بگیرد که برای دور کردن یک تهدید جدی، به این تجهیزات نیاز اساسی وجود داشته باشد. اما ایالات متحده آمریکا نتوانسته مدارک و شواهدی نشان دهد که از خطر فوری (سپهبد) قاسم سلیمانی برای شهروندان آمریکایی حکایت داشته باشد.
بنابراین میتوان گفت که آمریکا با انجام عملیات ترور هدفمند علیه سپهبد قاسم سلیمانی و همراهان وی بهوسیله پهپاد، آنهم در خاک عراق، اصول تفکیک، ضرورت، تناسب و قواعد حقوق بشر را به طور جدی نقض کرده است. سپهبد سلیمانی یک مقام رسمی و ارشد نظامی ایران بوده است و مقامات ایرانی همواره بر پیگیری مجازات آمران و عاملان آن از طریق قواعد پذیرفته شده بین المللی تأکید کرده اند. در این راستا، آیت الله رئیسی، عالی ترین مقام قضایی ایران، طی سفر خود به عراق همزمان با چهل و دومین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ماه فوریه 2021 با برهم صالح، رئیس جمهوری عراق و فائق زیدان رئیس شورای عالی قضایی عراق گفتگو کرد. رئیس قوه قضائیه ایران، در دیدار با مقامات بلندپایه عراقی، تاکید کرد که خون شهیدان قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس، آثار و برکات زیادی در تحکیم روابط ایران و عراق در عرصه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خواهد داشت.
آیت الله رئیسی در بدو ورود به فرودگاه بغداد، در محل ترور شهیدان قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس حضور یافت و در جمع تعدادی از مردم و رسانههای عراقی به سخنرانی پرداخت. رئیس قوه قضائیه ایران، با بیان اینکه "شهادت این دو سردار بزرگ اسلام هرگز بیپاسخ نخواهد ماند" گفت: این دو قهرمان و همراهانشان، قهرمانان مبارزه با تروریسم بودند. این دو قهرمان، امنیتساز برای عراق و ایران و منطقه بودند. شهیدان سلیمانی و المهندس در طول تاریخ نماد عزت، اقتدار، محبت نسبت به مردم، وحدت و انسجام اسلامی، دشمنشناسی و مقاومت خواهند بود. آمریکا نماد مقاومت را هدف قرار میدهد و به هیچ کدام از قواعد بینالمللی توجه نمیکند. آمریکا با زیرپا گذاشتن تمامی قواعد بینالمللی و تمامیت ارضی عراق مرتکب جنایت میشود. با چه منطقی مهمان گرامی کشور و دولت و مردم عراق را به گلوله بستید؟ با چه منطقی میزبان او را به شهادت رساندید؟
