IRIB World Service

در قسمت چهاردهم این مقاله، رویکرد انرژی اروپا و نقش ایران در تامین انرژی اروپا را مورد بررسی قرار می دهیم.

سیاست انرژی در قلب سیاست خارجی اتحادیه اروپا قرار دارد. از دیرباز موضوع انرژی همواره چالشی فراملی برای اروپا بوده که عمدتا روابط راهبردی این قاره را با همسایگان تامین کننده انرژی از جمله روسیه مختل کرده است. از همین رو اروپایی ها تلاش­های مضاعفی برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه صورت داده اند. امنیت دسته جمعی انرژی که محور اصلی سیاست اروپا در این مورد است بر متنوع سازی منابع تامین انرژی و همچنین تنوع بخشیدن به مسیرهای انتقال انرژی تاکید دارد. در فوریه سال 2015، کمیسیون اروپا، سند راهبردی تشکیل «اتحادیه انرژی اروپایی European Energy Union » را با هدف گذار به سوی ایجاد سیستم انرژی پایدارتر، رقابتی تر، ایمن تر و انعطاف پذیر در برابر تغییرات آب و هوایی تصویب کرد. یکی از مهم ترین مفاد آن، امنیت انرژی، همبستگی و اعتماد متقابل برای تنوع بخشی به عرضه کنندگان انرژی، به خصوص گاز است.

با توجه به چنین ملاحظات و اهدافی است که اتحادیه اروپا و شرکت­های بزرگ نفتی اروپایی وارد دو پروژه انتقال انرژی تاپ و تاناپ شده اند. بحران اوکراین و تشدید اختلافات اتحادیه اروپا با روسیه نیز مزید بر علت شده است. کشورهای اروپایی مصمم تر شده اند که به منابع تامین انرژی خود تنوع دهند و وابستگی سنتی قاره اروپا به منابع گازی روسیه را کاهش دهند. در چنین شرایطی، عرضه گاز جمهوری آذربایجان به اروپا، تا حدودی وابستگی این قاره به شرکت گازپروم روسیه که حدود یک چهارم گاز اروپا را تامین می کند، کاهش می­دهد.  بانک توسعه اروپا برای اجرای تاناپ، یک میلیارد یورو وام اختصاص داد. مایکل فالون Michael Fallon ، وزیر وقت انرژی انگلستان هنگام سفر به جمهوری آذربایجان ضمن اعلام حمایت از طرح انتقال گاز «ترانس خزر» آمادگی کشور خود در مقابله با تهدیدات روسیه بیان داشت. گونتر اوتینگر Günther Oettinger ، کمیسر وقت انرژی اتحادیه اروپا نیز در مراسم امضای قرارداد طرح نهایی سرمایه­ گذاری در میدان گازی «شاه دنیز ۲» که در باکو برگزار شد، در مورد خطوط تاپ و تاناپ اظهار داشت: «این قرارداد راه را برای تنوع منابع انرژی اروپا هموار می کند. اروپا از این طرح و نیز طرح توسعه خط لوله گاز قفقاز جنوبی و پروژه احداث خط لوله گاز تاناپ استقبال می کند.

با وجود حمایت ­های سیاسی و اقتصادی اتحادیه اروپا از احداث خطوط لوله تاپ و تاناپ، چالش­ها و مشکلات متعددی نیز در مسیر تحقق اهداف مورد نظر اتحادیه وجود دارد. از جمله این­که عرضه محدود گاز جمهوری آذربایجان نتوانسته است نیاز گازی شرق اروپا را که به دلیل چالش با روسیه گاه با بحران جدی انرژی روبرو می شوند، تامین کند. افزایش ١٠ میلیارد متر مکعبی گاز جمهوری آذربایجان نصیب یونان و ایتالیا میشود. در حقیقت، توسعه منابع گازی جمهوری آذربایجان عمدتاً قابل جذب از سوی بازار ترکیه می­­باشد و بازار اروپا چندان از آن بهره نخواهد برد. ضمن اینکه درباره ظرفیت منابع گازی جمهوری آذربایجان، در سالهای گذشته اغراق شده است.

علاوه بر جمهوری آذربایجان، ترکیه و اتحادیه اروپا که در طرح تاپ و تاناپ مشارکت دارند، کشورهایی نیز هستند که در خارج از این دو طرح انتقال انرژی قراردارند ولی ملاحظات و منافع خاصی در این طرح دارند و حتی احتمال مشارکت برخی از آن­ها در تاپ و تاناپ وجود دارد. یکی از این کشورها جمهوری اسلامی ایران است. ایران دارنده 33/8 (سی و سه ممیز هشت) تریلیون مترمکعب ذخایر اثبات شده گازی یا 18/2 (هیجده ممیز دو) درصد از کل ذخایر اثبات شده گاز جهان است. علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی مناسب و وجود زیرساخت­های فنی و اقتصادی موجب شده است ایران از شرایط مناسبی برای طرح­های انتقال انرژی در سطح منطقه برخوردار باشد. با این وجود، عنادورزی جهان غرب به ویژه ایالات متحده آمریکا با سیاست های مستقل ایران، موجب شد ایران در راستای «سیاست خطوط لوله»، از بسیاری از طرح­های انتقال انرژی کنار گذاشته شود و یا مسیرهای جایگزین و بسیار پرهزینه و غیر اقتصادی جایگزین آن شود.

به عنوان مثال، ساخت خط لوله انتقال گاز جمهوری آذربایجان به ترکیه موسوم به نابوکو که مهم­ترین طرح مشترک برخی از کشورهای اروپایی نظیر اتریش­، آلمان­، مجارستان­، رومانی و ترکیه به منظور تامین گاز اروپا بود ، در نهایت با تحریم شدن گاز ایران با شکست مواجه شد. کارشناسان دلیل اصلی شکست طرح های انتقال گاز را اصرار آمریکا و دولت­های اروپایی به جایگزین سازی گاز جمهوری آذربایجان با گاز روسیه تلقی می­کنند­. این در حالی است که جمهوری آذربایجان در درازمدت گاز کافی برای تامین نیازهای اتحادیه اروپا را ندارد. در طرح نابوکو، مقامات جمهوری آذربایجان، با اصرار آمریکا و برخی دولت های اروپایی­، از ترکمنستان درخواست همکاری کرده بودند.

ترکمنستان نیز یا باید گاز خود را از اراضی ایران به جمهوری آذربایجان و یا از طریق بستر دریای خزر صادر کند. این در حالی بود که  آمریکا و دولت­های اروپایی ساخت خط لوله انتقال گاز از مسیر ایران را به دلیل تحریم­ های غرب غیرممکن می­دانستند. احداث خط لوله از بستر دریای خزر نیز تا زمانی که کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر در مجالس پنج کشور ساحلی تصویب نشود، غیر قانونی است. جمهوری اسلامی ایران با برخورداری از بیش از 33 تریلیون مترمکعب ذخایر گاز اثبات شده­، امکان تامین نیازهای اتحادیه اروپا را به مدت بسیار طولانی خواهد داشت. به این دلیل از سال 2015 میلادی  بسیاری از کشورهای اروپایی خواستار مشارکت ایران در خط لوله های نابوکو، تاناپ و تاپ شده­ اند. به عنوان مثال، سالتوک دوزیول Saltuk Düzyol ، مدیرعامل پروژه خط لوله ترانس آناتولی، تاناپ، در بیست و سومین کنگره جهانی انرژی در استانبول در ١٢ اکتبر ٢٠١٦ میلادی اظهار داشت: «خط لوله تاناپ برای استفاده سایر کشورهای عرضه کننده گاز نیز باز خواهد بود. ترکمنستان، ایران و کشورهای شرق دریای مدیترانه نیز می توانند گاز خود را از این طریق و از قلمروی ترکیه به اروپا صادر کنند. ایران در دوره اخیر به دنبال بازارهای تازه ای برای منابع انرژی خود است. این کریدور برای گاز ایران، فرصت است».

«رونق عبدالله ­اف Rovnag Abdullayev »، مدیرعامل شرکت ملی نفت جمهوری آذربایجان ،سوکار، نیز به منظور رایزنی در زمینه مشارکت ایران در طرح های انرژی منطقه در جولای 2015 به تهران سفر نمود و با بیژن نامدار زنگنه، وزیر نفت ایران دیدار کرد. «ناطق علی‌اف Natiq Aliyev »، وزیر وقت انرژی آذربایجان نیز در جریان سخنرانی خود در کنفرانس نفت و گاز خزر در باکو تاکید کرد که «ایران با توجه به ذخایر غنی انرژی خود می‌­تواند در پروژه خط لوله گازی ترانس آناتولی (تاناپ)، مشارکت کند». «المان نصیراف Elman Nasirov »، تحلیلگر سیاسی آذربایجانی نیز در رابطه با مشارکت ایران معتقد است: اروپا برای تأمین انرژی خود و قطع وابستگی خود به روسیه در این خصوص نه تنها با جمهوری آذربایجان، حتی با ترکمنستان و ایران نیز خواهان همکاری است. مهدی محتشمی، رئیس دبیرخانه مشترک کمیسیون همکاری تجاری و اقتصادی ایران و جمهوری آذربایجان، در رابطه با مشارکت ایران در این طرح میگوید: که خط لوله ترانس آدریاتیک ،تاپ می­تواند مسیری مطمئن برای صادرات گاز ایران به اروپا باشد. ایران در حال بررسی مسیرهای مختلف تامین گاز به دیگر کشورهاست و خط لوله ترانس آدریاتیک یکی از این مسیرهاست».

در حال حاضر، شرکت نیکو ایران در پروژه میدان شاه دنیز جمهوری آذربایجان سهم دارد و مباحثی در رابطه با تمایل ایران به افزایش سهم خود در پروژه فاز دوم توسعه این میدان گازی مطرح شده است، اگرچه کارشکنی هایی نیز در این خصوص وجود دارد . نباید این موضوع را نیز فراموش کرد که اصل تعیین کننده در ساخت خطوط لوله انتقال انرژی، داشتن ذخایر کافی برای صادرات است. ایران علیرغم تحریم، پروژه های بزرگی برای تقویت زیرساخت های افزایش تولید گاز و نفت در دست اجرا دارد. بر این اساس تهران میتواند یکی از صادرکنندگان مهم گاز به اروپا باشد. بویژه اینکه احداث خطوط لوله انتقال گاز زمان زیادی خواهد برد و تقویت زیرساخت های استخراج به موازات آن صورت می گیرد