IRIB World Service

این قسمت مقاله درباره نقش ترکیه در خطوط انتقال انرژی؛ می باشد.

ترکیه با کشورهایی همجوار است که این کشورها مالک حدود 72 درصد ذخایر اثبات شده گاز و 73 درصد ذخایر اثبات شده نفت جهان هستند که عمدتا" در حوزه خلیج فارس و دریای خزر واقع شده اند. این کشور تلاش می کند به پل ارتباطی بین کشورهای دارای منابع انرژی و بازارهای مصرف کننده در جهان تبدیل شود. ترکیه همچنین در زمینه تضمین امنیت انرژی اروپا از طریق متنوع سازی منابع تامین انرژی و مسیرهای عرضه حامل های آن، نقش دارد. افزایش دغدغه ­ها در زمینه امنیت تامین انرژی اروپا و تنوع منابع تأمین انرژی آن سبب شکل گیری نقش ترانزیت انرژی، برای کشور ترکیه، در محور انرژی اوراسیا شده است. 

یکی از کریدورهای انتقال انرژی در منطقه قفقاز و آناتولی، کریدور شرقی- غربی یعنی خط لوله نفتی باکو- تفلیس- جیهان، خط لوله گازی باکو- تفلیس- ارزروم، خط لوله ترانس خزر و خطوط لوله تاپ و تاناپ می باشد. به این مجموعه باید کریدور انرژی شمالی- جنوبی یعنی خط لوله گازی عرب و خط لوله نفت کرکوک- جیهان را افزود. از کریدورهای دیگر می توان به خط لوله گازی بلواستریم با خط لوله انتقال گاز روسیه با گذر از دریای سیاه از طریق ترکیه اشاره کرد. یکی دیگر از کریدورهای انرژی در این منطقه، خط لوله نفتی است که زیر بستر دریای سیاه از روسیه به بندر سامسون در شمال ترکیه کشیده شده و سپس به بندر جیهان در جنوب این کشور در ساحل دریای مدیترانه رسیده است. در ادامه می توان از خط لوله انتقال گاز به فلسطین اشغالی، تنگه ­های استراتژیک ترکیه و نیز بندر جیهان به عنوان بزرگترین درگاه (هاب) مدیترانه شرقی نام برد.

تنگه های بسفر و داردانل ترکیه به عنوان کریدورها و درگاه های انتقال انرژی اهمیت به سزایی دارند . حدود 7/3 درصد از نفت خام مصرفی جهان از این تنگه ها عبور می کند. ترمینال نفتی بندر جیهان برای ارسال نفت انتقالی از خطوط لوله کرکوک، باکو و سامسون طراحی شده است. از مهمترین مزایای ترمینال جیهان این است که دارای زیرساخت های مناسب برای بارگیری تانکرهای نفتی بسیار بزرگ و سوپرتانکر ها است. وجود چنین زیر ساخت هایی سبب ایجاد نقشی راهبردی برای ترکیه شده است.

جمهوری آذربایجان حدود 12 درصد از گاز وارداتی ترکیه را تامین می کرد که این میزان در سال 2019  میلادی 23 درصد افزایش یافته است. روسیه در گذشته ٥٥ درصد از گاز مصرف کنندگان در ترکیه را تامین می کرد اما تحت تاثیر سیاست های منطقه ای،  از وزن روسیه در بازار انرژی ترکیه به شدت کاسته شده است. به نحوی که در مارس 2019  سهم گاز روسیه در واردات ترکیه به 10 درصد رسید. کشف میادین جدید گازی در سواحل دریای سیاه در ترکیه در تغییر جهت گیری های ترکیه در مقوله انرژی موثر بوده است.

در واقع ترکیه با وارد کردن 99 درصد از گاز مصرفی به دلایل سیاسی و اقتصادی نیازمند است تا مسیرهای تامین انرژی خود را متنوع نماید. از نظر آنکارا، انحصار در روابط انرژی می­تواند محدودیت هایی را در حوزه قیمت برای ترکیه ایجاد نماید. ضمن اینکه خطرات و تحولات سیاسی می­تواند روابط انرژی را دچار آسیب نماید که در این بستر روابط روسیه - ترکیه یک استثناء نیست. بر این اساس تقویت روابط انرژی با جمهوری آذربایجان حتی قبل از حادثه نوامبر 2015  یعنی سرنگونی جنگنده روسی توسط آنکارا و تیرگی مناسبات آنکارا و مسکو، یک ضرورت برای آنکارا بوده است. یکی از دلایل شکل گیری خط لوله موسوم به تاناپ همین واقعیت می باشد. پروژه انتقال گاز از ترکیه به ایتالیا از مسیر یونان می تواند سبب شود تا نیاز ترکیه به گاز روسیه تا سال 2026 تا 40 درصد کاهش یابد. ترکیه همچنین تلاش دارد با سایر بازیگران گازی منطقه مانند قطر، رژیم صهیونیستی، قبرس­ و اقلیم کردستانِ عراق همکاری کند تا بتواند با هرگونه وقفه احتمالی در صادرات گاز روسیه به ترکیه مقابله کند.

خط لوله تاناپ بزرگ‌ترین قسمت از طرح ۴۰ میلیارد دلاری «کریدور گاز جنوب» است که گاز را از میدان شاه دنیز دو  جمهوری آذربایجان به اروپا می‌رساند. پروژه ۵/۶ میلیارد دلاری TANAP از قلب ترکیه، از شرق به غرب می‌رود و قادر است سالانه ۱۶ میلیارد مترمکعب گاز را منتقل کند. ۱۰ میلیارد مترمکعب سهم اروپاست و شش میلیارد مکعبش نصیب ترک‌ها می‌شود. رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه در مراسم افتتاح این خط لوله در ژوئن 2018 گفت: «علاوه بر تضمین نیازهای انرژی ترکیه، با تاناپ، ما در تامین امنیت انرژی اروپا هم سهیم هستیم.» این خط لوله به خط لوله دیگر، یعنی ترانس-آدریاتیک TAP متصل خواهد شد و ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز به یونان، آلبانی و ایتالیا می‌فرستد.

نکته مهم، بهره­ گیری ترکیه از فضای سرد و پرتنش روسیه و جهان غرب به ویژه در قبال بحران اوکراین است که بر روند انتقال گاز روسیه به اروپا تاثیر بسیار منفی برجای گذاشته بود. به دنبال بحران اوکراین، رسانه های ترکیه بارها به دولتمردان کشورشان پیشنهاد دادند تا یک اتحادیه انرژی با حضور ترکیه در منطقه اوراسیا تشکیل شود تا تامین پایدار منابع انرژی را برای خریداران انرژی تضمین کند. به هر جهت ۳۰ نوامبر 2020، همزمان با اتصال پروژه تاناپ به تاپ در ترکیه، گاز آذربایجان رسما به اتحادیه اروپا رسید. با شروع به کار این پروژه، اتحادیه اروپا اولین قدم جدی‌اش را برای کاهش وابستگی به گاز روسیه برداشت. هرچند که ظرفیت اولیه این خط لوله سالیانه ۱۰ میلیارد مترمکعب است و در قیاس با مصرف سالیانه گاز این اتحادیه، رقم بزرگی محسوب نمی‌شود اما در بُعد تنوع‌بخشی به منابع انرژی و امنیت عرضه انرژی موفقیت بزرگی به شمار ‌می‌آید.

طبق برنامه زمان‌بندی شده ظرفیت خط لوله تاناپ و تاپ به تدریج به ۲۴ میلیارد مترمکعب و در نهایت به ۳۱ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. اگر این پروژه بتواند با حداکثر ظرفیت به اروپا گاز منتقل کند، می‌توان انتظار داشت تا حدی وابستگی اروپا را به گاز روسیه کاهش دهد.

دکتر احمد کاظمی کارشناس ارشد مسایل اوراسیا درباره خطوط لوله تاناپ و تاپ و نقش جمهوری آذربایجان در تامین گاز این خطوط می گوید : جمهوری آذربایجان به تنهایی گاز کافی در میادین شاه دنیز خود جهت اقتصادی کردن خطوط تاناپ و تاپ و تامین گاز آنها ندارد. بعد از فروپاشی شوروی، براساس اغراض سیاسی، همواره درباره ذخایر گازی جمهوری آذربایجان، بزرگنمایی شده است. اصرار شدید جمهوری آذربایجان و ترکیه مبنی بر احداث خطوط لوله از بستر دریای خزر جهت انتقال گاز ترکمنستان و قزاقستان به جمهوری آذربایجان ناشی از همین واقعیت است که باکو گاز کافی برای اروپا ندارد. این در شرایطی است که تا زمانیکه کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر در مجالس پنج کشور ساحلی به امضاء نرسد، امکان احداث خطوط لوله از بستر دریای خزر از منظر حقوق بین الملل وجود ندارد . از این ‌رو نیز برخی از کشورهای اروپایی بر لزوم انتقال گاز ایران به اروپا در چارچوب طرح ناباکو تاکید می کنند .

بنظر می رسد بخش مهمی از موفقیت نسبی ترکیه در پیشبرد دو طرح تاپ و تاناپ را باید نتیجه تشدید شکاف و اختلاف میان روسیه و اروپا بر سر اوکراین دانست. البته تحقق کامل این طرح ها با همه ظرفیت پیش بینی شده، با مشکلات متعدد فنی، مالی، امنیتی و حتی زیست محیطی مواجه است. ترکیه برای تحقق کامل و عملیاتی شدن خطوط انتقال گاز در سرزمینش با مشکلات مهمی چون ظرفیت اندک استخراج، تولید و صادرات گاز از میادین گازی جمهوری آذربایجان و مشکلات امنیتی ناشی از تحولات سوریه، موج رو به گسترش انفجارها و حملات تروریستی از سوی  پ. ک. ک  و داعش و شرایط پرالتهاب سیاسی پس از وقوع کودتای نافرجام در تابستان ٢٠١٦ میلادی مواجه است.