خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست (12) ملاحظات و منافع جمهوری آذربایجان در خط لوله تاپ و تاناپ
این قسمت مقاله درباره ملاحظات و منافع سیاسی و اقتصادی کشورهایی است که در دو طرح خط لوله انتقال گاز تاپ و تاناپ مشارکت فعال دارند
در اجرای طرح خط لوله تاپ و تاناپ جمهوری آذربایجان، ترکیه و اتحادیه اروپا به صورت مستقیم مشارکت دارند که هر یک از آنها با توجه به ملاحظات و منافع سیاسی و اقتصادی خاص خود وارد این طرح شده اند. از اینرو، شناخت این ملاحظات و منافع می تواند به درک هرچه بیشتر ماهیت و ابعاد خطوط لوله تاپ و تاناپ منجر شود. جمهوری آذربایجان پس از روسیه و قزاقستان، سومین تولید کننده بزرگ انرژی فسیلی عضو اتحاد شوروی بود. نفت و گاز ۹۵ درصد از کل صادرات این کشور و ۶۵ درصد از درآمدهای آن را تشکیل میدهند. افزایش چشمگیر بهای جهانی نفت که در مقاطعی به بشکه ای 150 دلار نیز رسید، موجب شد، درآمد صاداراتی جمهوری آذربایجان از محل فروش نفت خام، به صورت قابل توجهی افزایش یاید؛ به گونه ای که مجموع درآمد صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان در یک بازه زمانی ده ساله بین 2002 تا 2012 میلادی به بیش از 50 میلیارد دلار و درآمد حاصل از سود این صندوق نیز به حدود یک میلیارد دلار برسد.
اما با وجود سابقه جمهوری آذربایجان در تولید و صادرات نفت خام، تجربه این کشور در حوزه تولید و صادرات گاز طبیعی چندان طولانی نیست و این کشور تا پیش از سال ٢٠٠٧ میلادی یکی از وارد کنندگان گاز طبیعی از روسیه بوده است. در این مقطع است که جمهوری آذربایجان با کشف و توسعه میادین گازی بویژه حوزه شاه دنیز به همراه راه اندازی خط لوله باکو- تفلیس - ارزروم، به یکی از صادر کنندگان گاز طبیعی تبدیل شد. جمهوری آذربایجان در حال حاضر 2/2 تریلیون متر مکعب ذخایر گازی اثبات شده دارد و به دنبال آن است تا با ٢ برابر کردن تولید گاز خود به تولید سالانه ٥٤ میلیارد متر مکعب گاز دست یابد. روند تولید نفت خام، در جمهوری آذربایجان نزولی و روند تولید در حوزه تولید گاز طبیعی این کشور صعودی است.
علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی جمهوری آذربایجان و قرار گرفتن این کشور در مسیر انتقال انرژی منطقه آسیای مرکزی و حوزه خزر به بازارهای جهانی نیز موجب تقویت جایگاه ژئواکونومیک آن شده است. احداث خطوط متعدد نفت و گاز نظیر خط لوله باکو- تفلیس- جیحان، خط لوله باکو- تفلیس- ارزروم، خط لوله باکو- سوپسا و همچنین خط لوله نابوکو و طرح ساخت خطوط لوله ترانس آدریاتیک موسوم به تاپ و خط لوله گازی ترانس آناتولین موسوم به تاناپ، موجب تحکیم جایگاه منطقه ای و بین المللی جمهوری آذربایجان در زمینه انتقال انرژی و تامین امنیت انرژی شده است.
وجود ذخایر قابل توجه نفت و گاز در جمهوری آذربایجان و قرار گرفتن آن در مسیر خطوط انتقال انرژی به اروپا، علاوه بر منافع اقتصادی و کمک به رشد و توسعه اقتصادی این کشور، پیامدهای بسیار مهم سیاسی و استراتژیکی نیز برای این کشور به همراه داشته است. این امر، شرایطی کاملاً متفاوت و برتر را برای باکو در مقایسه با ارمنستان که فاقد منابع انرژی است و گرجستان که محل عبور خطوط انتقال انرژی است، فراهم ساخته است. البته جمهوری آذربایجان در این روند به علت مشکلات امنیتی خطوط لوله و نیز عدم صرفه مناسب اقتصادی طرح ها، دچار هزینه های فراوان و هنگفتی نیز شده است. باکو برای اجرای این طرح ها، ناچاراً به خواسته های گرجستان و ترکیه در زمینه میزان تعرفه ترانزیت و سایر شروط مشارکت، تن داده است که بسیاری از آن ها را از افکار عمومی جمهوری آذربایجان مخفی نگه داشته شده است. ضمن اینکه باکو امتیازات کلانی به شرکت های بزرگ نفتی مانند بی پی داده است.
آنچه موجب توجه جدی دولت جمهوری آذربایجان برای مشارکت در طرحهای انتقال انرژی جدیدی چون تاپ و تاناپ شده است، تلاش برای افزایش تولید و صادرات گاز طبیعی است که می تواند پیامدهای کاهش قیمت نفت را برای این کشور جبران کند. جمهوری آذربایجان به دلایل متعددی بر آن شده است در نگاه درازمدت خود توجه ویژهای به صادرات گاز طبیعی داشته باشد. از جمله این دلایل، تثبیت نسبی قیمت جهانی گاز در مقایسه با نوسانات شدید قیمت نفت خام است. از سوی دیگر اختلافات روسیه با اروپا در موضوع اوکراین که روند صادرات گاز روسیه به کشورهای اروپایی را تحت تاثیر قرار داده، بر تغییر دیدگاه باکو درباره گاز نقش داشته است. طراحی پروژه های جدید خطوط انتقال گاز از حوزه خزر و قفقاز به اروپا به ویژه دو خط لوله تاپ و تاناپ نیز به نوبه خود در جلب توجه دولت باکو به تمرکز بیشتر بر تولید گاز و پیوستن به طرح های انرژی غربی ها نقش موثری داشت.
در روند گسترش حضور جمهوری آذربایجان در صادرات گاز طبیعی، میدان شاه دنیز از نقش بسیار مهم و تاثیرگذاری برخوردار است. میدان شاه دنیز یکی از بزرگترین میدانهای گازی منطقه به شمار میرود که تحت کنسرسیومی به مدیریت شرکت استعماری بریتیش پترولیوم انگلستان توسعه یافته است و منبع اصلی تامین گاز دو خط لوله تاپ و تاناپ به شمار می رود. با برنامه ریزیهای صورت گرفته، فاز دوم میدان گازی شاه دنیز قرار بود در سال ٢٠١٨ میلادی وارد مدار گردد و برای اولین بار گاز جمهوری آذربایجان از طریق دو خط لوله تاپ و تاناپ، به طور مستقیم وارد اروپا شود. امید شکری کارشناس دیپلماسی و امنیت انرژی در ایران در خصوص پروژه تاپ می گوید: افتتاح پروژه تاپ، پس از افتتاح خط لوله نفت باکو- تفلیس- جیهان میتواند جایگاه جمهوری آذربایجان را در بازار جهانی انرژی بیش از پیش تثبیت کند و این کشور فرصت خواهد یافت تا در امنیت انرژی اروپا ایفای نقش کند. به نظر میرسد باکو بیش از پیش به اهمیت کاربرد نقش انرژی در سیاست خارجی و دیپلماسی انرژی پی برده و در حال بهره گیری از مزایای آن است.
شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان (سوکار)، به صورت فعالانه ای در هر سه خط لوله ای که در کریدور جنوبی انتقال گاز به اروپا در حال احداث بودند، حضوری فعال دارد. سوکار ٥٨ درصد در خط لوله تاناپ و ٢٠ درصد در خط لوله تاپ مشارکت دارد. الهام علی اف ، رئیس جمهوری آذربایجان، نیز در مراسم گشایش بیست و دومین «نمایشگاه نفت و گاز خزر» در باکو در ژوئن ٢٠١٥ میلادی در مورد اهمیت خطوط تاپ و تاناپ اظهار داشت: «پس از مذاکرات زیادی که در خصوص انتقال گاز منطقه خزر به اروپا انجام شد، جمهوری آذربایجان و ترکیه اجرای طرح گازی تاناپ را شروع کردند و مطمئن هستم که در سه سال آینده، طرح تاناپ اجرا و گاز جمهوری آذربایجان به ترکیه و گرجستان فروخته خواهد شد. یونان، آلبانی و سایر کشورهای بالکان در طرح دهلیز گازی جنوب (تاناپ و تاپ) سهیم هستند. ممکن است برخی مسایل به میان آید. اما، باید این مسایل از طریق مذاکره حل شوند».
مسائل و مشکلاتی که الهام علی اف بدون ذکر جزئیات و مصادیق به آن اشاره میکند، در واقع به برخی از تردیدها در مورد ظرفیت محدود صادراتی جمهوری آذربایجان برمیگردد. به باور برخی از کارشناسان، پروژه کریدور جنوبی اروپا ، با محوریت جمهوری آذربایجان ، دارای منبع پایدار گازی نیست و ظرفیت صادرات گازی جمهوری آذربایجان به اروپا، منهای افزایش عرضه به ترکیه، بیشتر از 5 تا 7 میلیارد متر مکعب کنونی نخواهد بود که آن هم از طریق خط لوله ترانس آناتولی (تاناپ) منتقل خواهد شد. در نتیجه، توسعه منابع گازی جمهوری آذربایجان عمدتاً می تواند در بازار ترکیه جذب شود و بازار اروپا چندان از آن بهره نخواهد برد. در واقع این دیدگاه وجود دارد که درباره ذخایر گازی حوزه شاه دنیز از سوی جمهوری آذربایجان بزرگنمایی و مبالغه شده است. از سوی دیگرعلیرغم تلاش های باکو، بدلیل طولانی بودن مسیر و غیر اقتصادی بودن، تاکنون ترکمنستان و قزاقستان نیز حاضر به احداث خط لوله ای از بستر دریای خزر برای انتقال گاز خود از مسیر جمهوری آذربایجان نشده اند. علاوه بر این، تا زمانیکه کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر در مجالس هر پنج کشور ساحلی خزر تصویب نشود، هر گونه احداث خط لوله از بستر این دریا غیرقانونی است .
