خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست (11) ملاحظات امنیتی خطوط لوله تاناپ و تاپ
در قسمت 11 این سلسله مقالات به «ملاحظات امنیتی خطوط لوله تاناپ و تاپ» می پردازیم.
موضوع «امنیت انرژی» به دلیل شرایط شکننده و ناپایدار امنیتی در منطقه قفقاز و مناطق پیرامون آن همواره به عنوان یک عامل تاثیرگذار موردتوجه دولتها و شرکتهای سرمایه گذار بوده است. به عنوان مثال، در رابطه با خط لوله باکو- تفلیس- جیهان این نکته مطرح بود که این خط لوله در طول مسیر خود، از 176 نقطه مختلف که مستعد بیثباتی هستند، عبور میکند. بسیاری از این نقاط، کانونهای بحران ناشی از منازعه های قومی در قراباغ، آبخازیا و اوستیای جنوبی و همچنین مناطق کردنشین ترکیه است. به همین دلیل، موضوع تامین امنیت خطوط انتقال انرژی از جمله مهمترین اهداف پیمانهای منطقه ای از جمله پیمان ترابوزان Trabzonو پیمان گوام Guam در منطقه قفقاز طی حدود دو دهه گذشته بوده است.
پیمان ترابوزان( در30 آوریل2002 در شهری بندری به همین نام در ترکیه توسط حیدر علی اف، ادوارد شواردنادزه و احمد نجدت سزر، روسای جمهوری وقت آذربایجان، گرجستان و ترکیه بنیان نهاده شد. شکل گیری این پیمان بیش از هر چیز ناشی از شرایط خاص امنیتی در فضای پس از حادثه 11 سپتامبر 2001 بود. پیمان ترابوزان تحولات امنیتی در قفقاز جنوبی را به نفع سه کشور و در نهایت در مسیر اهداف کلان غرب تامین می کند. پیمان امنیتی گوام (GUAM) به ابتکار لئونید کوچما، رئیس جمهوری وقت اوکراین در اواخر سال 1997 با عضویت کشورهای گرجستان، اوکراین، جمهوری آذربایجان و مولداوی و با هدف گسترش همکاریهای اقتصادی بین اعضا و تامین امنیت خطوط نفتی تاسیس شد.
پیمان گوام در عمل به باشگاه کشورهای ناراضی از سیاستهای روسیه تبدیل گردید. ازبکستان نیز در سال ١٩٩٩ به گوام پیوست اما بعد از حوادث اندیجان و تیرگی روابط تاشکند با جهان غرب، در سال ٢٠٠٥ میلادی، از آن خارج شد. در سال 2005 موافقتنامهای بین ناتو و کشورهای منطقه جهت تأمین امنیت خط لوله گاز باکو ـ تفلیس ـ جیحان به امضا رسید. علاوه بر این، واحدهای نظامی ناتو و آمریکا، حمایت و آموزش نیروهای آذری و گرجی متولی حفاظت از این خط لوله را نیز به عهده گرفتند. مجموع این موارد حاکی از عمق و دامنه تهدیدات و چالشهای امنیتی خطوط لوله حوزه قفقاز می باشد. بحران اوت 2008 که به رویارویی نظامی روسیه و گرجستان بر سر اوسیتیای جنوبی انجامید و همچنین جنگ دوم قراباغ در سال 2020 نشان داد که امنیت خطوط انتقال انرژی حوزه قفقاز بسیار شکننده است .
علاوه بر موضوع جنگ قراباغ، تحولات مهم دیگری روی داد که نگرانی های جدی را در مورد تامین امنیت خطوط انتقال انرژی از مسیر ترکیه به ویژه دو خط لوله در دست احداث ترانس آدریاتیک (تاپ) و ترانس آناتولی (تاناپ) پدید آورده است. برخی از این تحولات شامل تشدید ناآرامی ها در مناطق کردنشین شرق ترکیه، بحران سوریه و موج چند میلیونی مهاجران و پناهندگان از سوریه به ترکیه، یونان و ایتالیا و تهدیدات گروه های تروریستی نظیر داعش می باشد.
خطوط انتقال انرژی ترکیه بارها توسط حزب کارگران کردستان ترکیه موسوم به «پ ک ک» منفجر شده است. در این خصوص می توان به انفجارخط لوله نفتی کرکوک- جیهان Kirkuk-Ceyhan pipeline درجنوب شرقی ترکیه درفوریه 2016 اشاره نمود. شرایط اقتصادی، سیاسی و امنیتی حاکم بر مناطق کردنشین شرق ترکیه به گونه ای است که پ. ک. ک، در بیانیه ای درباره احداث خط لوله گازی اقلیم کردستان عراق به ترکیه، هشدارداد. عملیات تروریستی داعش در نزدیکی اداره پلیس دیاربکر، در اوایل نوامبر 2016 میلادی نیز نشان داد که علیرغم حمایت های گسترده سیاسی ، نظامی و لجستیکی آنکارا از داعش و گروه های تکفیری ، این گروه ها هرگاه منافع شان اقتضاء کند ، به منافع ترکیه نیز ضربه خواهند زد و خطوط لوله انتقال انرژی اهداف آسان و جذابی برای آن ها محسوب می شود .
مجموع مباحث یاد شده به روشنی گویای آن است که صادرات منابع انرژی از منطقه قفقاز به بازارهای جهانی در قیاس با دهه ١٩٩٠ میلادی، شرایط به مراتب پیچیده تری یافته وهزینه های سیاسی، اقتصادی و امنیتی آن افزایش یافته است. با این وجود، تشدید اختلافات جهان غرب و روسیه به ویژه وابستگی شدید اروپا به گاز وارداتی روسیه موجب شده است خطوط جدید انتقال انرژی به ویژه خطوط لوله ترانس آدریاتیک، یعنی تاپ و خط لوله گازی ترانس آناتولی یا تاناپ در دستور کار قرار گیرند. هدف از احداث این خطوط آن است که بخش مهمی از سیاست تنوع بخشی منابع انرژی اتحادیه اروپا تحقق یابد. همین امر موجب شده است منطقه قفقاز با وجود چالشهای مهم امنیتی همچنان بتواند جایگاه مناسبی در سیاست کلان اقتصاد انرژی اتحادیه اروپا بدست آورد که این روند، جایگاه ترانزیتی ترکیه در خطوط انتقال انرژی را بیش از گذشته تحکیم خواهد بخشید. این در شرایطی است که در مقایسه با مشکلات متعدد امنیتی مسیر قفقاز جنوبی و عدم توجیه اقتصادی آن بدلیل کافی نبودن ذخایر گاز در میدان شاه دنیز جمهوری آذربایجان، مسیر ایران، مسیر امن و باصرفه اقتصادی برای انتقال انرژی است.
با توجه به کافی نبودن ذخایر گازی جمهوری آذربایجان برای اقتصادی کردن خطوط لوله تاپ و تاناپ، کشورهای غربی برای انتقال گاز ترکمنستان از بستر خزر به جمهوری آذربایجان و از آنجا به ترکیه و اروپا تلاش می کنند. این در شرایطی است طرح ترانس خزر علاوه بر تهدید محیط زیست خزر و تهدید منافع امنیتی روسیه در حوزه دریای خزر، چالشی علیه برنامه های گازپروم روسیه برای ساختن خطوط لوله جدید از جمله خط لوله «نورد استریم دو» می باشد. روسیه در تلاش برای بی علاقه کردن ترکمنستان به خط لوله ترانس خزر، پیشنهاد افزایش صادرات گاز ترکمنستان به این کشور را در چارچوب قراردادهای طولانی مدت ارائه کرده است. ضمن اینکه به دلیل انتقال گاز ترکمنستان به چین و مطرح شدن احداث خط لوله انتقال گاز ترکمنستان به پاکستان وهند؛ مسیرهای انتقال انرژی ترکمنستان نیزمتنوع شده است. دکتر ولی کوزه گر کالجی پژوهشگر حوزه اوراسیا در ایران باره رویکرد مسکو به طرح ترانس خزر و پیامدهای زیست محیطی آن می گوید: روسیه همواره زلزله خیز بودن دریای خزر و آثار و پیامدهای زیست محیطی را در مخالفت با طرح ترانس خزر مطرح کردند. همچنین با توجه به نحوه جریان آب در دریای خزر، ایران بیشترین زیان را از آلودگی نفتی دریای خزر می بیند و از اینرو، ایران نیز مخالف احداث خطوط لوله از بستر دریای خزر است.
