خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست (6) منافع ترکمنستان در خطوط انتقال گاز تاپی
بررسی ملاحظات و منافع اقتصادی و سیاسی کشورهای واقع در خط لوله تاپی در قسمت 6 مقاله بررسی می شود.
چهار کشور ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند هر یک با توجه به ملاحظات، منافع سیاسی و اقتصادی خاص خود وارد طرح احداث خط لوله انتقال گاز تاپی شده اند. شناخت این ملاحظات و منافع میتواند به درک هر چه بیشتر ماهیت خط لوله تاپی و اهدافی که با احداث آن دنبال می شود، منجر گردد. اجازه دهید برنامه این ساعت را با بررسی نقش و منافع ترکمنستان آغاز کنیم که کشور مبدا مسیر خط لوله تاپی و تامین کننده گازی می باشد که قرار است با این خط لوله منتقل شود.
ترکمنستان در فهرست ۴ کشور بزرگ تولیدکننده گاز طبیعی و ۴ کشور تولیدکننده نفت قرار دارد. تا سال 2016 ذخایر اثبات شده انرژی در این کشور 7500 میلیارد متر مکعب گاز و 600 میلیون بشکه نفت است. ترکمنستان به لطف درآمدهای حاصل از فروش گاز طبیعی توانسته است در سال 2020 رشد 4 درصدی داشته باشد. صادرات این کشور در سال 2019 تقریبا" 10 میلیارد دلار بوده که 71 درصد آن را صدور گاز و نفت تشکیل داده است. تولید ناخالص داخلی این کشور در سال 2018 معادل 40 میلیارد دلار بود. با توجه به چنین ویژگیهایی، مهمترین کشور واقع در تاپی، ترکمنستان است که به دلیل برخورداری از ذخایر گازی، تامین کننده گاز صادراتی این خط لوله خواهد بود.
ذخایر گاز طبیعی ترکمنستان تقریباً در سراسر خاک این کشور پراکنده است اما بخش عمده آن در بخش جنوب شرقی و غرب آن متمرکز است. از جمله: منطقه دولت آباد-دون مز Donmes که در جنوب شرق ترکمنستان و در نزدیکی سرخس در مرز ایران قراردارد و بزرگترین منطقه گازی ترکمنستان محسوب می شود. این منطقه در سال ١٩٧٤ کشف شد و 9 سال بعد یعنی در سال ١٩٨٣ تولید گاز از این میدان آغاز شد. دومین میدان گازی بزرگ ترکمنستان یولتان جنوبی South Iolotanنام دارد. یولتان جنوبی در نزدیکی میدان عظیم گازی دولت آباد در جنوب شرقی ترکمنستان قرار دارد و با حجم ١٤ تریلیون مترمکعبی گاز، یکی از مهم ترین ذخایر گازی این کشور و یک منبع مهم انرژی در دریای خزر به شمار میرود.
علاوه بر برخورداری از چنین مقادیر گاز طبیعی، موقعیت جغرافیایی ترکمنستان موجب تقویت جایگاه ژئواکونومیک آن شده است. این کشور گرچه محصور در خشکی است ولی در مسیر انتقال انرژی منطقه آسیای مرکزی و حوزه خزر به بازارهای جهانی قرار گرفته است. احداث خطوط متعدد نفت و گاز موجب تحکیم جایگاه منطق های و بینالمللی ترکمنستان در زمینه انتقال انرژی و تامین امنیت انرژی شده است. از جمله این خطوط لوله میتوان به خط لوله مرکزی آسیای مرکزی که ترکمنستان را به روسیه متصل میکند Central Asia Center Pipeline (CAC)، و خط لوله کورپز- کردکوی و خط لوله دولت آباد- خانگیران اشاره کرد که بین این کشور و ایران کشیده شده اند. خط لوله چین_ آسیای مرکزی Central Asia-China Pipeline ، خط لوله گازی بخارا- اورال Bukhara-Urals Pipeline ، خط لوله شرق_ غرب East-West Pipeline ، خط لوله در حال احداث ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند موسوم به تاپی Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India Pipeline (TAPI) و خط لوله در حال مطالعه ترانس خزر Trans-Caspian Pipeline (TCGP)از دیگر خطوط هستند.
دولتمردان ترکمنستانی مدعی هستند که بخش مهمی از تحرک و پویایی کشورشان در گسترش مسیرهای انتقال انرژی، نتیجه تغییر رویکرد سیاست خارجی این کشور است. در دوران ریاست جمهوری صفر مراد نیازاف، سیاست خارجی ترکمنستان بیطرفی دائمی به صورت مطلق بود و موضع این کشور در قبال تحولات منطقه ای و بین المللی خنثی بود. در این راستا، ترکمنستان حتی از رای ممتنع دادن هم امتناع میکرد زیرا رای ممتنع را نیز نوعی موضعگیری به شمار می آورد. در نتیجه در همکاریهای منطقه ای، نوعی انزوای مثبت را تجربه میکرد. این روند در دوران ریاست جمهوری بردی محمداف به صورت شایان توجهی تغییر پیدا کرد و از موضع بیطرفی مطلق فاصله گرفت. امروزه شاهد نوعی بیطرفی نسبی و فعال در سیاست خارجی ترکمنستان هستیم. در این چهارچوب، اقتصاد انرژی به عنوان بخش مهمی از سیاست خارجی جدید دولت ترکمنستان مورد توجه قرار گرفت و دولت ترکمنستان با استفاده از شرایط جدید منطقه ای و بین المللی به صورت جدی درصدد تنوع بخشی به مشتریان گاز صادراتی خود برآمد.
از جمله این شرایط وابستگی زیاد و سنتی ترکمنستان به صادرات گاز به روسیه، بود. پس از فروپاشی شوروی، روسیه، به عنوان میراثدار آن، انحصار خطوط لوله در آسیای مرکزی را در اختیار خود گرفت. خط لوله مرکز آسیای مرکزی، به طول ٢٠٠٠ کیلومتر که گاز را از میادین گازی آسیای مرکزی به روسیه منتقل میکرد، اولین و تنها گزینه ترکمنستان برای انتقال گاز در شرایط پس از استقلال سیاسی بود. ترکمنستان در شرایط سخت آغاز دوران استقلال، از سرمایه کافی برای ایجاد خطوط جدید انتقال انرژی برخوردار نبود. نتیجه این امر، وابستگی ترکمنستان به روسیه در حوزه گاز صادراتی بود. نوع تعامل با روسیه در حوزه گاز صادراتی در زمینه های تعیین قیمت، حجم صادرات و میزان و نحوه سرمایه گذاری طرف روسی به ویژه شرکت گازپروم در صنعت گاز ترکمنستان، تبدیل به مهمترین موضوعات موثر در عرصه اقتصاد این کشور شد. حسین رحیمی پژوهشگر و تحلیلگر آسیای مرکزی در ایران با اشاره به وابستگی ترکمنستان به روسیه در اوایل استقلال اش برای انتقال انرژی، در خصوص پیامدهای منطقه ای پروژه تاپی معتقد است: با اجرای طرح تاپی برای اولین بار ترکمنستان به یک کشور مصرف کننده بزرگ گاز مانند هند متصل می شود. افغانستان، پاکستان و هند به عنوان کشورهای مصرف کننده انرژی یک بازار خوب برای صدور گاز ترکمنستان هستند و این می تواند به عنوان راهی برای کاهش وابستگی عشق آباد به روسیه قلمداد شود.
افزایش قیمت جهانی گاز از دیگر دلایل تغییر سیاست های مربوط به انرژی در ترکمنستان بود. به علاوه اعمال تحریم های اقتصادی از سوی شورای امنیت، آمریکا و اتحادیه اروپا علیه ایران، صادرات گاز این کشور را محدود کرد و طرح خط لوله گاز صلح بین ایران، پاکستان و هند را به حاشیه برد. بدین ترتیب فرصت مناسبی برای ترکمنستان بوجود آمد تا از خلاء پیش آمده بهره برداری کند. دولت ترکمنستان با هدف توسعه بخش انرژی، برنامه بلندمدت و راهبردی را تحت عنوان «برنامه توسعه صنعت نفت و گاز ترکمنستان تا سال 2030 » Program of development of the oil and gas industry of Turkmenistan until 2030 تصویب کرد و به مورد اجرا گذاشته است. هدف این برنامه افزایش ظرفیت تولید، جذب سرمایه گذاری خارجی، تنوع بخشی به مسیرهای صادراتی، احداث خطوط جدید انتقال انرژی و توسعه صنعت پتروشیمی است. در نهایت قرار است این تغییر سیاست موجب افزایش درآمدهای ملی ترکمنستان و ارتقای جایگاه این کشور در معادلات انرژی منطقه و جهان شود. حسن محسنی فرد پژوهشگر و کارشناس مسائل سیاسی معتقد است:
بنا بر برآوردها، ترکمنستان چهارمین کشور دارای ذخایر گاز طبیعی در جهان است. این کشور تاکنون گاز تولیدی خود را به روسیه، ایران و چین صادر کرده است. مقامات عشق آباد و به ویژه قربان قلی بردی محمدوف در راستای انجام اصلاحات اقتصادی، تمرکز خود را بر افزایش تولید و توسعه راه های انتقال گاز خود بویژه به سمت بازارهای پر مصرف آسیایی نظیر هند و چین قرار داده اند. از این روی، ترکمنستان با حضور در طرح تاپی ، در پی تنوع بخشی به بازار صادرات گاز، افزایش درآمد و کاهش وابستگی به روسیه است. نکته جالب در مواضع و رویکردهای طرف ترکمنستانی عدم آمادگی پذیرش هیچگونه ریسکی در پروژه تاپی است. بطوریکه آنها صرفا خود را متعهد به تحویل گاز در مرز خود دانسته و به هیچ وجه آماده سرمایه گذاری در روند احداث این خط لوله در خارج از ترکمنستان نیستند.
چین از مشتریان و همچنین شرکای جدید ترکمنستان در حوزه انرژی است. چین چندین پروژه عمده در بخش گاز ترکمنستان را اجرا کرده است. به طور خاص، شرکت ملی نفت چین در توسعه میدان گازی بختیارلیک و ساخت تاسیسات در میدان عظیم گازی گالکینیش مشارکت دارد. چین از سال 2009 از ترکمنستان گاز دریافت می کند. میزان گاز صادراتی ترکمنستان به چین هم اکنون از سه خط لوله انتقال گاز، سالانه 40 میلیارد متر مکعب است که ارزش آن در شش ماهه اول سال 2019 حدود 4 و نیم میلیارد دلار بوده است. بر اساس مطالعات موجود تا سال 2017 حدود 40 شرکت با سرمایه چینی در ترکمنستان مشغول فعالیت بودند و حدود 70 پروژه سرمایه گذاری به ارزش 4 میلیارد دلار توسط چین در ترکمنستان ثبت شده است.
