خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست (۳): ملاحظات سیاسی و اقتصادی ترکمنستان در خطوط انتقال گاز طرح تاپی
در این مقاله به ملاحظات سیاسی و اقتصادی ترکمنستان به عنوان یکی از شرکای چهارگانه طرح تاپی می پردازیم.
ترکمنستان در فهرست 6 کشور بزرگ تولیدکننده گاز طبیعی قرار دارد. ذخایر اثبات شده نفت و گاز این کشور تا 21 هزار میلیارد مترمکعب گاز نیز تخمین زده شده است. حجم ذخایر شناخته شده نفت ترکمنستان نیز ۵۴۶ میلیون بشکه برآورد شده است. ترکمنستان به لطف درآمدهای حاصل از فروش گاز طبیعی توانست در سال ۲۰۱۳ عنوان باثباتترین کشور در حوزه اقتصاد آسیای مرکزی را از آن خود سازد. تولید ناخالص داخلی این کشور در سال 2018 بالغ بر 40 میلیارد دلار بوده است. ترکمنستان مهمترین کشور طرح تاپی و تامین کننده گاز صادراتی این خط لوله است. ذخایر گاز طبیعی ترکمنستان تقریباً در سراسر خاک این کشور پراکنده است، اما بخش عمده آن در بخش جنوب شرقی و غرب آن متمرکز است.
از جمله مناطق گازخیز ترکمنستان منطقه دولت آباد- دونمز Donmes در جنوب شرق ترکمنستان و در نزدیکی سرخس در مرز ایران است که بزرگترین منطقه گازی ترکمنستان محسوب می شود. یکی دیگر از حوزه های گازی این کشور میدان یولتان جنوبی South Iolotan در جنوب شرقی ترکمنستان است که با ١٤ هزار میلیارد مترمکعب گاز، یکی از مهم ترین ذخایر گازی این کشور و یک منبع مهم انرژی در دریای خزر به شمار میرود. علاوه بر برخورداری از چنین مقادیر عظیم گاز طبیعی، قرار گرفتن ترکمنستان در مسیر انتقال انرژی منطقه آسیای مرکزی و حوزه خزر به بازارهای جهانی، موجب تقویت جایگاه ژئواکونومیک این کشور شده است . احداث خط لوله های متعدد موجب تحکیم جایگاه منطقه ای و بینالمللی ترکمنستان در زمینه انتقال انرژی و تامین امنیت انرژی شده است. از جمله آن ها می توان به خط لوله مرکزی آسیای مرکزی اشاره کرد که بین ترکمنستان و روسیه کشیده شده است Central Asia Center Pipeline (CAC). خط لوله کورپز- کردکوی و خط لوله دولت آباد- خانگیران Dauletabad-Khangiran Pipeline گاز ترکمنستان را به ایران میرساند. خط لوله چین_ آسیای مرکزی یا به عبارتی خط لوله ترکمنستان به چین Central Asia-China Pipeline ، خط لوله گازی بخارا- اورال Bukhara-Urals Pipeline ، خط لوله شرق_ غرب East-West Pipeline ، خط لوله در حال احداث ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند یعنی تاپیTurkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India Pipeline (TAPI) و خط لوله در حال مطالعه ترانس خزر Trans-Caspian Pipeline (TCGP)نیز از دیگر خطوط انتقال انرژی هستند که ترکمنستان در آن نقش کلیدی دارد.
بخش مهمی از تحرک و پویایی ترکمنستان در گسترش مسیرهای انتقال انرژی، نتیجه تغییر رویکرد سیاست خارجی این کشور در یک دهه گذشته است. در دوران ریاست جمهوری نیازاف، بیطرفی مطلق و دائمی بنیاد سیاست خارجی ترکمنستان شد. بدین ترتیب این کشور در قبال تحولات منطقه ای و بین المللی موضعی خنثی اتخاذ می کرد. این روند در دوران بردی محمداف، رئیس جمهوری بعدی این کشور، با تغییرات جدی روبرو شد. در شرایط جدید، اقتصاد انرژی به عنوان بخش مهمی از سیاست خارجی جدید دولت ترکمنستان مورد توجه قرار گرفت. برای ترکمنستان در دوران پس از فروپاشی شوروی و پس از استقلال سیاسی، خط لوله ای به طول ٢٠٠٠ کیلومتر که گاز را از میادین گازی آسیای مرکزی به روسیه منتقل میکرد، اولین و تنها گزینه این کشور برای صدور گاز محسوب میشد.
ترکمنستان در شرایط دوران گذار، از سرمایه کافی برای ایجاد خطوط انتقال جدید انرژی برخوردار نبود. نتیجه این امر، وابستگی ترکمنستان به روسیه در حوزه گاز صادراتی بود که در عمل نوعی وابستگی را برای این کشور در حوزه اقتصاد انرژی ایجاد کرده بود. نوع تعامل با روسیه در حوزه گاز صادراتی در زمینه های تعیین قیمت، حجم صادرات و میزان و نحوه سرمایه گذاری طرف روسی به ویژه شرکت روسی گازپروم، تبدیل به مهمترین موضوعات موثر در عرصه اقتصاد ترکمنستان شده بود. سالانه بیش از ١٠ تا ١١ میلیارد متر مکعب گاز از ترکمنستان به روسیه صادر میشود و روسیه همچنان مهمترین و بزرگترین مقصد صادراتی گاز ترکمنستان محسوب میشود. همین امر موجب شده است که اقتصاد ترکمنستان تحت تاثیر سیاست های کرملین قرار داشته باشد. به عنوان مثال اقتصاد روسیه از 2005 به دلیل تحریم های اقتصادی که بر آن اعمال شد، با مشکلاتی از جمله کاهش ارزش روبل روبرو شد. وابستگی صادراتی گاز ترکمنستان به روسیه سبب شد که مشکلات اقتصادی روسیه اقتصاد این کشور را نیز دستخوش نوسان کند.
نگرانی از تبعات وابستگی شدید صنایع صادرات گازی ترکمنستان به روسیه، و همچنین افزایش قیمت جهانی گاز، در دست یابی ترکمنستان به تمرکز سیاست خارجی اش بر اقتصاد انرژی موثر بود. به علاوه اعمال تحریم های اقتصادی از سوی شورای امنیت، آمریکا و اتحادیه اروپا علیه ایران که موجب محدود شدن صادرات گاز این کشور شد، ترکمنستان را بر آن داشت تا از خلاء بوجود آمده در بازار گاز به نفع خود بهره برداری کند. سیاست های تحریمی علیه ایران طرح خط لوله انتقال گاز موسوم به خط لوله صلح را که گاز ایران را از طریق پاکستان به هند میرساند، به حاشیه راند که این نیز به نوبه خود فرصتی برای ترکمنستان فراهم آورد. بردی محمداف بر آن شد تا با استفاده از شرایط جدید منطقه ای و بین المللی به صورت جدی تنوع بخشی به مقاصد گاز صادراتی و بازارهای گازی را در دستور کار خود قرار دهد. بر همین اساس طرح های احداث خطوط متعدد انتقال گاز در جهت های غربی یعنی به ایران و اروپا، در جهت شرقی یعنی به چین و در جهت جنوبی یعنی شبه قاره، در دستور کار دولت ترکمنستان قرار گرفت تا از میزان وابستگی سنتی اش به مسیر صادراتی شمالی یعنی صادرات به روسیه نیز کاسته شود.
«برنامه توسعه صنعت نفت و گاز ترکمنستان تا سال 2030
Program of development of the oil and gas industry of Turkmenistan until 2030
طرح بلندمدت و راهبردی ترکمنستان برای توسعه بخش انرژی است. مهمترین محورهای این برنامه افزایش ظرفیت تولید، جذب سرمایه گذاری خارجی، تنوع بخشی به مسیرهای صادراتی، احداث خطوط انتقال جدید و توسعه صنعت پتروشیمی است. ترکمنستان با احداث خط لوله تاپی قصد دارد ضمن افزایش درآمدهای ملی، نقش و جایگاه این کشور را در معادلات انرژی منطقه و جهان ارتقاء دهد. قربانقلی بردی محمدوف، رئیسجمهوری ترکمنستان، در تبلیغات تلاش کرده است تا کارکرد های غیر اقتصادی نیز برای خط لوله تاپی مطرح کند و از این طریق حمایت افکار عمومی در منطقه و جهان را پشتوانه طرحی کند که برخی از کشورهای منطقه از جمله یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گاز یعنی ایران را به حاشیه رانده است. محمدوف می گوید: این پروژه بزرگ نه تنها برای کشورهایی که منبع انرژی هستند بلکه برای کشورهایی که در مسیر انتقال این خط لوله و مصرف کننده گاز قرار دارند، اهمیت اقتصادی خیلی زیادی دارد. این پروژه انگیزه ای قوی برای توسعه پایدار و صلح ایجاد میکند.
ترکمنستان در چارچوب یکی از جمهوری های شوروی سابق تامین کننده گاز روسیه بود. این وابستگی پس از فروپاشی شوروی همچنان ادامه دارد. این کشور در دوران استقلال سیاسی تلاش می کند تا وابستگی خود به روسیه را بکاهد در این چارچوب به دنبال مشتری های جدید و به تبع آن به دنبال ایجاد و احداث مسیرهای جدید برای صادرات گاز است. طرح تاپی یعنی خط لوله انتقال گاز ترکمنستان به افغانستان و پاکستان و نهایتا" هند، در همین چارچوب مطرح شد. شرایط منطقه ای کمک شایانی به اجرایی شدن این طرح کرد. یکی از مهمترین موارد آن تحریم های شدیدآمریکا علیه ایران است. ایران که صاحب یکی از بزرگترین ذخایر گاز در جهان است به دلیل این تحریم های ظالمانه در حال حاضر از مشارکت در طرح های انتقال انرژی محروم شده است. در نبود حضور ایران در این طرح ها، ترکمنستان نقش جدیدی برای خود در اقتصاد انرژی تعریف کرد،اما بدون مشارکت ایران اساسا اجرای طرح اقتصادی و با صرفه انرژی در منطقه با موانع زیادی مواجه است .
