خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست (2) خطوط انتقال گاز تاپی
در قسمت دوم مجموعه مقالات، خطوط انتقال گاز تاپی را بررسی خواهیم کرد
ترکمنستان با ٥/٧ تریلیون متر مکعب گاز ششمین دارنده ذخایر اثبات شده گاز طبیعی جهان و شانزدهمین تولیدکننده این محصول در دنیاست. خط لوله موسوم به تاپی قرار است این تولید کننده بزرگ گاز را به بازارهای منطقه ای و جهانی انرژی متصل کند. انتقال گاز منطقه آسیای مرکزی به ویژه منابع عظیم گازی ترکمنستان از مسیر جنوبی، یعنی از طریق افغانستان و پاکستان، موضوع جدیدی نیست و سابقه آن به ابتدای دهه ١٩٩٠ بر میگردد. این طرح که از آن به عنوان «خط لوله ترانس افغان» Trans-Afghanistan Pipeline یا «ماورای افغان» نیز یاد میشد، نخستین بار در سال ١٩٩٣ مطرح شد و توافق اولیه بر سر آن، در سال 1995 انجام گرفت. شرکت آمریکایی یونوکالUNOCAL که دفتر مرکزی آن در ال سگوندو ایالت کالیفرنیا قرار دارد، تحقیقات فنی و اقتصادی را برای تحقق این پروژه به عمل آورد و موسسه «خطوط گازی آسیای مرکزی» را بنیان نهاد. علاوه بر شرکت یونوکال که متصدی و سهامدار اصلی این طرح بود، شرکت دلتا اویل Delta Oil عربستان سعودی، دو شرکت ژاپنی، یک شرکت کره ای و همچنین شرکتهای دولتی گاز ترکمنستان و پاکستان نیز حضور داشتند.
با به قدرت رسیدن طالبان و تداوم ناامنی در افغانستان، شرکت یونوکال از این طرح عقب نشینی کرد و در سال 1997 ، پروژه «سنت گاز» Cent Gas را مطرح کرد. سنت گاز، طرح احداث خط لوله 1271 کیلومتری بود که از مرز ترکمنستان و افغانستان تا مولتان پاکستان ادامه می یافت و در آنجا به خط لوله ای که بین پاکستان و هند وجود داشت، متصل می شد. ترکمنستان وظیفه احداث خط لوله 169 کیلومتری از دولتآباد تا مرز افغانستان را بر عهده داشت. اما اقدامهای خشونتطلبانه طالبان در افغانستان و همچنین بی ثباتی و ناامنی در این کشور، سبب شد تا شرکت یونوکال از پروژه «سنت گاز» نیز همانند «ماورای افغان» کنار بکشد.
بعد از وقوع حادثه یازده سپتامبر 2001 و حمله آمریکا به افغانستان که منجر به سقوط رژیم طالبان شد، استقرار دولت وحدت ملی، ثبات نسبی سیاسی در این کشور را در مقایسه با دوره تسلط طالبان فراهم ساخت. در چنین شرایطی، صفر مراد نیازاف، رئیس جمهور وقت ترکمنستان، درصدد احیای طرح انتقال گاز از مسیر افغانستان برآمد. در این راستا، ماه می 2002 اجلاس سران سه کشور ترکمنستان، افغانستان و پاکستان، با حضور صفر مراد نیازاف، حامد کرزای و پرویز مشرف برگزار شد . در این اجلاس، توافق اولیه برای پروژه «خط انتقال گاز افغانستان» Trans-Afghan Gas Pipeline حاصل شد که بر اساس آن، خط لوله افغانستان از مسیر دولتآباد، در جنوب شرقی ترکمنستان و از طریق قندهار، در جنوب افغانستان، به گوادر، بندر پاکستان در دریای عمان، میرسید.
برآوردهای اولیه، ظرفیت انتقال 15 میلیارد متر مکعب گاز را از خط انتقال گاز افغانستان پیش بینی مینمود. بانک توسعه آسیایی Asian Bank of Development (ABD) نیز مسئولیت تامین مالی طرح را برعهده گرفت. با این وجود، تداوم ناامنی در افغانستان، نبود زیرساختها و ظرفیت صادراتی لازم در ترکمنستان برای انتقال گاز و مشکلات اقتصادی پاکستان و در نهایت مرگ نیازاف در سال ٢٠٠٦ موجب شد پروژه احداث این خط لوله گاز وارد مرحله اجرایی نشود. در ادامه ، قربانقلی بردی محمداف، رئیس جمهوری جدید ترکمنستان درصدد احیای این طرح انتقال انرژی برآمد. در دسامبر ٢٠١٠ ، روسای جمهور ترکمنستان، پاکستان، افغانستان و نخست وزیر هند موافقت نامه ای مبنی بر ساخت خط لوله گاز تاپی TAPI Pipeline (Turkmenistan- Afghanistan–Pakistan–India) امضا کردند و در نهایت، در 16 دسامبر 2015 عملیات اجرایی این خط لوله انتقال گاز کلید خورد.
طول خط لوله گاز تاپی 1814 کیلومتر بوده است که 214 کیلومتر آن از خاک ترکمنستان، 774 کیلومتر آن از افغانستان، 826 کیلومتر آن از پاکستان عبور خواهد کرد تا به مرزهای کشور هند برسد. این خط لوله از میدان گازی دولت آباد ترکمنستان، یعنی بزرگترین میدان گازی این کشور، آغاز می شود و به قندهار افغانستان می رسد و پس از آن در پاکستان از شهر کویته به مولتان هند امتداد می یابد. احداث خط لوله تاپی به دلیل فاصله طولانی و شرایط خاص جغرافیایی و امنیتی کشورهای افغانستان و پاکستان، هزینه مالی بسیار بالایی دارد. برآوردها از نیاز به 10 میلیارد دلار برای احداث این خط لوله حکایت دارد. در خط لوله تاپی که با حمایت ملی «بانک توسعه آسیایی»(ADB) در حال ساخت است، «شرکت ملی گاز ترکمنستان» Turkmenistan's National Gas Company موسوم به «ترکمن گاز» TurkmenGaz نقشی محوری دارد. ۸۵ درصد سهام این شرکت به دولت ترکمنستان تعلق دارد و کشورهای دیگر هر کدام 5 درصد سهم دارند. «شرکت اینتر استیت گس سیستمز» Inter State Gas Systems (Pakistan) پاکستان، «گس اینترپرایز» Afghan Gas Enterprise افغانستان و شرکت «گایل» GAIL هند، از دیگر شرکتهایی هستند که با امضای توافقنامه ای، تامین سرمایه مورد نیاز احداث خط لوله تاپی را بر عهده گرفته اند.
چالش های امنیتی مهمترین چالش در اجرا و به نتیجه رسیدن پروژه احداث خط لوله تاپی است که پیش از این، طرح های ماورای افغان (ترانس افغان) و سنت گاز را نیز با شکست مواجه کرده اند. بخش مهمی از مسیر خط لوله گاز تاپی از مناطق حضور یا تحت کنترل طالبان در افغانستان و پاکستان میگذرد . حامد کرزای، رئیس جمهوری وقت افغانستان در سال ٢٠١٢ مدعی شده بود که نظر طالبان را برای تأمین امنیت خط لوله گاز تاپی جلب کرده است اما شاهدی بر این مدعا وجود ندارد. موضوع همکاری طالبان برای اجرایی شدن خط لوله گاز تاپی را می توان در راستای مذاکرات صلح طالبان و دولت افغانستان، به رسمیت شناختن این گروه و تقویت جریان میانه رو در آن دانست. به علاوه بسیاری از کارشناسان معتقدند مشارکت پاکستان در این طرح و کنترل سرویس اطلاعات ارتش این کشور یعنی آی. اس. ای، بر گروه طالبان، عامل اصلی همکاری این گروه با طرح خط لوله تاپی بوده است.
اما همچنان سه ابهام و پیچیدگی امنیتی در رابطه با وضعیت خط لوله تاپی وجود دارد. اول آنکه هنوز مشخص نیست آیا پاکستان در برابر طالبان اهرم فشار مناسبی دارد تا بتواند آنها را به موافقت تضمین شده برای تامین امنیت این پروژه وادار کند. به علاوه طالبان پس از مرگ ملاعمر و ملا اختر منصور، دچار چند دستگی شده است و نه تنها احتمال وحدت رویه طالبان در برابر این طرح منتفی است بلکه رقابت های درونی در این گروه هم می تواند این طرح را در مرحله اجرا با خطری جدی مواجه کند. از این گذشته حضور داعش در مناطق مختلف افغانستان و اختلافات داعش و طالبان با یکدیگر نیز از دیگر مشکلات امنیتی طرح تاپی است. عباس فیاض کارشناس مسایل سیاسی در ایران معتقد است: «خط لوله تاپی قرار است در محیطی اجرا شود که امنیت ندارد و در کوتاه مدت هم چشم انداز روشنی برای آن نمیتوان در نظر گرفت. همچنین قدرتهای متخاصمی مثل هند و پاکستان در آن دخیل هستند.»
