اندیشکده روسی: جاهطلبیهای اردوغان برای ایجاد یک محور ژئواستراتژیک جدید ازجمهوری آذربایجان تا اوکراین
اندیشکده روسی در یادداشتی نوشت، جاهطلبیهای اردوغان برای ایجاد یک محور ژئواستراتژیک جدید از جمهوری آذربایجان تا اوکراین
اندیشکده سلطنتی نیروهای متحد انگلیس (روسی): اردوغان سودای ایجاد یک ائتلاف غیررسمی جدید در منطقه قفقاز و اروپا به رهبری ترکیه را در سر میپروراند. ائتلاف ژئوپلیتیکی جدید ترکیه بر پایه پیوندهای دیرینه بین دولتهای طرفدار غربگرایی در شوروی سابق ایجاد میشود، کشورهایی که در اواخر دهه ۱۹۹۰ گروه گوآم متشکل از گرجستان، اوکراین، جمهوری آذربایجان و مولداوی را تاسیس کرده بودند. پس از انتخاب رئیس جمهور ویکتور یانوکوویچ در اوکراین در سال ۲۰۱۰ که طرفدار روسیه بود و کنار رفتن رئیس جمهور میخائیل ساکاشویلی از قدرت در گرجستان در سال ۲۰۱۳، گروه گوآم از هم پاشید. پس از انقلاب میدان یورو اوکراین در ۱۴-۲۰۱۳، گروه گوآم با تغییر نام به سازمان گوآم برای دموکراسی و توسعه اقتصادی، فعالیتهایش را از سر گرفت. از قضا، باکو در همان سالی که بخش زیادی از قلمرو اشغالی را پس گرفت، ریاست سازمان گوآم را به عهده داشت.
اردوغان یک ملیگرای پانترک
شاید گمان میرفت که رئیس جمهور اردوغان به دلیل خودکامگی و انتقادهایش از اتحادیه اروپا، ناتو و ایالات متحده، طرفدار روسیه باشد. اما چنین نیست. اردوغان حتی بیش از اسلافش که طرفدار آتاتورک بنیانگذار ترکیه مدرن بودند، یک ملیگرای پانترک است، که از تاتارهای ترک زبان کریمه حمایت میکند. ترکیه در نوامبر ۲۰۱۵ یک جنگنده سوخو-۲۴ روسیه را سرنگون کرد که منجر به تحریم تجارت و توریسم ترکیه توسط روسیه شد. اگرچه هر دو کشور روابط خدشهدار شدهشان را ترمیم کردند، اما ترکیه و روسیه در سوریه، یمن و لیبی در مقابل هم قرار دارند.
در سوریه و جنوب قفقاز، اسرائیل و ترکیه، که در گذشته روابط حسنهای نداشتهاند، اکنون همپیمانان ژئوپلیتیکی هستند. در سوریه، هر دوی آنها مخالف ائتلاف نظام بشار اسد با ایران و روسیهاند. کوتاه آمدن اسد در مقابل کردها، عوامل دیگریاند که اردوغان را به مداخله در سوریه ترغیب میکنند.
در جنوب قفقاز، اسرائیل تسلیحات و آموزش را در اختیار جمهوری آذربایجان و گرجستان قرار داده است. اسرائیل و جمهوری آذربایجان مشترکاً پهپادهایی میسازند که نقش مهمی را در شکست اخیر ارمنستان ایفا کردند. نزدیکی همکاری امنیتی آنها در اوت ۲۰۱۹ مشهود بود، یعنی زمانی که یک تیم اسرائیلی از طریق جمهوری آذربایجان به ایران نفوذ کرد تا یک نفر القاعده را ترور کند.
مشارکت راهبردی ترکیه و جمهوری آذربایجان
جمهوری آذربایجان برای دههها یکی از همپیمانان دستکم گرفتهشده غرب بوده است، آنهم علیرغم اینکه یک کشور دارای انرژی است و در یک منطقه ژئواستراتژیک بزرگتر از غرب آسیا و اوراسیا واقع شده است. آذربایجان یک تأمینکننده مهم و نوظهور انرژی برای ترکیه، اسرائیل و اروپاست و بنابراین همپیمان ایالات متحده در کاهش انحصارگرایی روسیه در عرصه تأمین انرژی اروپا محسوب میشود. آذربایجان همچنین کشوری مهم برای ایالات متحده است چراکه یک کریدور پشتیبانی از نیروهای آمریکا در افغانستان به شمار میرود، گرچه وقتی نوبت به الزامات حقوق بشری میرسد جمهوری آذربایجان همراستا با غربیها نبوده است.
در مقابل، ارمنستان از سال ۱۹۹۴ - که یکی از اعضای بنیانگذار سازمان پیمان امنیتی جمعی بود که روسیه این سازمان را به منظور ایجاد ساختاری شبیه ناتو که متشکل از دولتهای شوروی سابق باشد راهاندازی کرد، - همپیمان روسیه بوده است. ارمنستان در سال ۲۰۱۳ از توافق پیمان شرقی اتحادیه اروپا خارج شد و به اتحادیه گمرکی سیآیاس پیوست، و دو سال بعد عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا شد.
طی جنگ ۴۴ روزه سال جاری میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان، سازمان پیمان امنیتی جمعی نشان داد که یک ببر کاغذی است. یکی از دلایل مهم اعتماد به نفس ارمنستان در مواجهه با جمهوری آذربایجان و تهدید ایروان مبنی بر ضمیمه کردن ناگورنو-قرهباغ به خاک خود، این فرض غلط بوده است که روسیه یا سازمان پیمان امنیتی جمعی به رهبری روسیه، در صورت بروز جنگ به کمک ارمنستان خواهند آمد اما این فرض درست نبوده است.
ترکیه علاوه بر تحریک تاتارهای ترک روسیه، موافقت کرده است که جمهوری آذربایجان به تأمینکننده اصلی گازش بدل شود و جای روسیه را بگیرد. این گام دارای تبعات ژئوپلیتیکی بزرگی برای تمامی ناحیه جنوبی قفقاز، دریای سیاه و منطقه جنوب غربی اروپاست. احتمالاً تصادفی نیست که جمهوری آذربایجان فقط پنج ماه قبل از شعلهور شدن آتش جنگ قره باغ، به تنها تأمینکننده گاز ترکیه بدل شد.
ترکیه همچنین به دنبال یک ائتلاف ضد روسی با اوکراین است. اردوغان در یک کنفرانس خبری مشترک با ولادیمیر زلینسکی رییس جمهوری اکراین، عنوان کرد: «ترکیه اشغال کریمه را به رسمیت نشناخته و نمیشناسد». تأکید دوباره اردوغان بر به رسمیت نشناختن انضمام کریمه به روسیه، سه هفته پس از عملیات نظامی جمهوری آذربایجان علیه ارمنستان مطرح شد.
ترکیه، در کنار بریتانیا و ایالات متحده، از بازسازی نیروی دریایی اوکراین پشتیبانی میکند. در حالی که روسیه از دیرباز شدیداً با عضویت اوکراین در ناتو مخالف بوده است، ترکیه از عضویت اوکراین حمایت کرد.
این اندیشکده انگلیسی در پایان نوشت: جاهطلبیهای ژئوپلیتیکی ترکیه، که بر پایه گروه منطقهای گوآم استوار شده است، با میسر ساختن صادرات انرژی جمهوری آذربایجان به اروپا و حمایت از اوکراین، سبب افزایش چالشهای پیشِ روی روسیه خواهد شد.
