خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست (1)/ اقتصاد و سیاست انرژی در شبه قاره هند و قفقاز
مجموعه مقالات «خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست» در 20 قسمت با تمرکز بر پروژه های تاپی، تاپ و تاناپ و تاثیر آن در معادلات انرژی منطقه، جهت مطالعه پژوهشگران و اندیشمندان تهیه شده است.
از مهمترین ویژگی های بازار انرژی، فاصله جغرافیایی میان «عرضه کننده» انرژی و «مصرف کننده» آن است که طبیعتا" با دو مقوله «انتقال انرژی» و «امنیت انرژی» پیوند میخورد. کشور ایران به لحاظ جغرافیایی و ژئوپولیتیکی، از موقعیت بسیار مناسب ترانزیتی، امنیت و ثبات بالا برای پیوند میان «عرضه کنندگان»، «مصرف کنندگان انرژی» و نقل و انتقال امن تمامی حامل های انرژی برخوردار است. اما ملاحظات سیاسی و توسعه طلبانه برخی از کشورهای غربی سبب شده است مزیت ایران در نظر گرفته نشود و مسیرهای دیگری برای خطوط انتقال انرژی در این مناطق طراحی و پیشنهاد شوند.
چند خط لوله انتقال گاز طبیعی و نفت در دو سوی شرقی و شمال غربی ایران طرح شده یا در حال احداث هستند. در سمت شرقی، طرح خط لوله گاز موسوم به خط لوله تاپی مطرح می باشد. خط لوله تاپی قرار است گاز طبیعی، آسیای مرکزی را از مسیر ترکمنستان و افغانستان به پاکستان و هند یعنی به آسیای جنوبی منتقل کند. خط لوله تاپی مورد حمایت ایالات متحده آمریکا قراردارد. این طرح در عمل موجب به حاشیه رفتن طرح احداث خط لوله ای به نام "خط لوله صلح" شده است که در آن، مسیر انتقال حامل های انرژی از ایران شروع و پس از عبور از پاکستان به هند ختم می شد. عوامل متعددی از جمله نیاز رو به رشد هند و پاکستان به گاز در طرح احداث خط لوله تاپی نقش داشته اند. ولی در عین حال عبور این خط لوله از خاک افغانستان و پاکستان، با موانع و دشواری هایی روبرو است. از جمله این دشواری ها مشکلات امنیتی در پاکستان، افغانستان و اختلافات کشورهای ذینفع بر سر قیمت گاز انتقالی ترکمنستان به هند است که اگر حل نشوند در روند احداث خط لوله و انتقال گاز اختلال ایجاد خواهد شد.
در سمت شمال غربی و غرب ایران نیز طرح ساخت خطوط لوله ترانس آدریاتیک موسوم به خطوط تاپ و خط لوله گازی ترانس آناتولی موسوم به خطوط تاناپ مطرح شده است که قرار است منابع گازی میدان شاه دنیز) (shahdenizجمهوری آذربایجان را از مسیر ترکیه و یونان به کشورهای اروپایی مانند بلغارستان و ایتالیا منتقل کند. تاپی tapi و تاناپ tanap از جدیدترین و مهمترین طرحهای انتقال انرژی در سطح منطقه قفقاز و مناطق پیرامونی آن محسوب میشوند. در این سلسله مقالات کوشش کرده ایم تا سه خط لوله در حال احداث تاپ، تاناپ و تاپی را بررسی کنیم تا به درک بهتری از معادلات کنونی اقتصاد انرژی در سطح مناطق پیرامونی ایران دست یابیم.
ایران دومین منبع عظیم نفت و گاز در جهان است و به دلیل واقع شدن در میان دو کانون مهم انرژی دنیا که عبارتند از خلیج فارس و دریای خزر، در جایگاه ویژه ای از نظر تامین انرژی و امنیت آن قرار گرفته است. در بعد ژئواکونومیک، ایران ظرفیت تبدیل شدن به یکی از اصلیترین شرکای انرژی مصرفکنندگان بزرگ این حامل های انرژی را دارد. در بعد ژئواستراتژیک نیز ایران در موقعیتی قرار دارد که میتواند در امنیت انرژی منطقهای و جهانی نقشی محوری ایفا نماید.
نکته بسیار مهم، غیر اقتصادی بودن اکثر مسیرهای خطوط انتقال انرژی از جمله خط لوله نابوکو nabuco (خط لوله انتقال گاز از جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به بلغارستان و رومانی به مجارستان و اتریش)؛ ناامن بودن برخی از این مسیرها، به عنوان مثال، مسیر باکو- تفلیس- جیهان و پیامدهای منفی زیست محیطی آنها است. حال آنکه مسیرهای انتقال انرژی عبوری از ایران از ویژگیهایی چون کوتاه بودن مسافت، امنیت مسیر و اقتصادی بودن آن و همچنین توجیه منطقی و اقتصادی برخوردار هستند و ملاحظات زیست محیطی در آن لحاظ میشود و کوتاه بودن مسیر به کاهش تبعات زیست محیطی نیز تاثیر می گذارند.
در سمت شرقی ایران، یکی از مهمترین طرحهای انتقال انرژی، طرحهای مربوط به انتقال انرژی از طریق مناطق آسیای مرکزی و آسیای جنوبی به بازارهای جهانی است. گرچه طرح های احداث خط لوله مسیر شمالی- جنوبی که آسیای مرکزی، افغانستان و پاکستان را دربر میگیرد ، طرح جدیدی نیست و سابقه آن به اواخر دهه 1990 و به دوران ریاست جمهوری بیل کلینتون در آمریکا باز میگردد. ولی به دلیل تداوم ناامنی در افغانستان به ویژه پس از سلطه طالبان بر این کشور، تحقق پیدا نکرد. هر چند طالبان دیگر از سال 2001 م بر افغانستان حکومت نمی کنند اما هنوز هم طرح احداث خط لوله تاپی با همان مشکلات گذشته روبرو است.
حسن محسنی فرد، کارشناس مسائل بین المللی در ایران، در مقاله ای با عنوان "خط لوله تاپی ، الزامات و راهکارها" به مشکلات احداث خط لوله تاپی پرداخته و از آن جمله به بی ثباتی سیاسی و معضلات امنیتی در افغانستان اشاره کرده است. وی می نویسد: این خط لوله قریب به 735 کیلومتر را می بایست از مناطق ناآرام و عمدتا" تحت کنترل طالبان و القاعده گذر کند. به علاوه خط لوله انتقال گاز تاپی در ایالت بلوچستان پاکستان نیز با چالش امنیتی جدی روبرو است. با همین ملاحظات خبرها از بکارگیری دوازده هزار نفر برای وظیفه تأمین امنیت عملیات احداث و همچنین نگهداری خط لوله مذکور حکایت دارد که توجیه اقتصادی این خط لوله را ضعیف می کند. محسنی فرد در اشاره به مشکلات فنی این خط لوله از دشواری احداث آن در یکی از مرتفع ترین مناطق کوهستانی جهان نیز یادکرده است که ظاهرا" بی سابقه است. وی به این مجموعه عوامل ابهام در حجم ذخایر و تولید گاز ترکمنستان را اضافه کرده است که با توجه به قراردادهای گازی متعدد این کشور، مشخص نیست بتواند به تعهدات خود برای تامین حجم گاز مورد نظر در این خط لوله عمل کند. به علاوه این کشور شرایط سختگیرانه ای درباره بهای گاز و نرخ ترانزیت آن دارد که اختلاف برانگیز است.
در سمت شمال غربی ایران نیز طرح احداث خطوط لوله ترانس آدریاتیک موسوم به تاپ Trans Adriatic Natural Gas Pipeline (TAP) و خط لوله گازی ترانس آناتولی به نام تاناپ Trans-Anatolian Natural Gas Pipeline (TANAP) مطرح شده است که قرار است منابع گازی میدان شاه دنیز جمهوری آذربایجان را از مسیر ترکیه و یونان به کشورهای اروپایی چون بلغارستان و ایتالیا منتقل کند. این خطوط انتقال انرژی در صورت تحقق، در سطح منطقه قفقاز و مناطق پیرامونی آن، نقش مهمی در معادلات آینده انرژی در منطقه ایفا خواهد نمود.
بنظر می رسد دو خط لوله تاپ و تاناپ بر بستر اختلافات سیاسی گسترده میان روسیه و جهان غرب درباره بحرانهای اوکراین و سوریه مطرح شده است. استفاده سیاسی و ابزاری روسها از وابستگی گسترده اروپائیان به گاز روسیه، نقشی کلیدی در رویکرد اتحادیه اروپا به سرمایه گذاری در احداث مسیرهای جدید انتقال انرژی داشته است. کشورهای اروپایی درصددند به منابع تامین گاز مورد نیاز خود تنوع ببخشند و از وابستگی شان به گاز وارداتی از روسیه بکاهند. اما درباره موفقیت این طرح تردید هایی وجود دارد.
ولادیمیر سوکور Vladimir Socor ، تحلیلگر سیاسی حوزه اروپای شرقی، از اندیشکده جیمز تاون، در مقاله ای با عنوان «پایه های لرزان احداث خطوط لوله رقیب انتقال گاز کاسپین به اروپا» پروژه تاناپ را به نوعی اولین دستاورد واقعی طرح ایجاد کریدور جنوبی انتقال گاز دریای خزر (کاسپین) به منطقه یورو خوانده است. پروژه تاناپ در کنار چند طرح دیگر با حمایت اتحادیه اروپا و در جهت کاهش نفوذ روسیه در بازار تجارت گاز اروپا اجرا خواهد شد. اما طرح های موازی برای صادرات گاز کاسپین به اروپا ، به شدت تحت تاثیر روابط شکننده سیاسی کشورهای حوزه خزر با یکدیگر و اختلاف نظرهای گسترده در این باره است که سرنوشت این طرحها را در هاله ای از ابهام قرار داده است.
