نگاهی به فعالیت های واحد پژوهشهای کاربردی معاونت برون مرزی به مناسبت 25 آذر، روز پژوهش
پژوهش مدار بودن، لازمه فعالیت در محیط رسانه ای برون مرزی
واحد پژوهشهای کاربردی برونمرزی، راه اندازی سامانه مرکزی نظرسنجی ویژه برون مرزی، تولید دهها برنامه چند رسانه ای پژوهش مدار، انتشار کتاب رسانه های برون مرزی در جهان و دهها تحقیق با محوریت پژوهشهای منتهی به برنامهسازی و پژوهشهای معطوف به آسیبشناسی و تکمیل و توسعه آرایش رسانههای برونمرزی را تولید یا در دست اقدام دارد. با احمد کاظمی مدیر پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی و جمعی از همکاران این واحد گفت و گو کرده ایم.
احمدکاظمی گفت: در ماههای اخیر دهها پژوهش در حوزههای مختلف مأموریت برونمرزی و در دو قالب «پژوهشهای برنامهای» و «مجموعه راهبردهای پژوهشی رسانهای و کاربردی» و بر اساس نیازسنجی صورت گرفته و با استفاده از پژوهشگران برجسته و اساتید دانشگاه با رویکرد رسانه ای و آینده پژوهانه منتشر شده اند که عناوین تعدادی از آنها عبارتند از:
«نقش آمریکا، رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی در بحران سودان و لیبی»، «نقش امریکا در تداوم اختلافات در دریای چین جنوبی و چشم انداز آن»، «چشم انداز مذاکرات هسته ای کره شمالی و امریکا در دوره ترامپ»، «استفاده ابزاری امریکا از دلار و چشم انداز آن»، «وضعیت کارگران جنوب شرق آسیا در عربستان سعودی و کشورهای حوزه خلیج فارس»، «چشم انداز مناسبات ایران و پاکستان در دوره عمران خان، « نقش و جایگاه ایران در امنیت تنگه هرمز»،«راهکارهای رسانه ای برای بهره برداری از اشتراکات ایران و تاجیکستان برای توسعه مناسبات»، «چابهار؛ شاهراه همکاری و همگرایی منطقه ای »، «راهکارهای رسانه ای برون مرزی برای تقویت صنعت گردشگری ایران»، «ابعاد نقض حقوق بین الملل محیط زیست توسط امریکا در دوره ترامپ»، «چشم انداز روابط ترکیه و امریکا در دوره ترامپ» و ...
راه اندازی سامانه مرکزی نظرسنجی ویژه برون مرزی
مدیر پژوهش های کاربردی برون مرزی با اشاره به اینکه در راستای اجرایی کردن بند 5-2 سند پیوست حکم ابلاغی مقام معظم رهبری (مدظله العالی) به ریاست محترم سازمان، با اخذ نظرات شبکه های رادیویی و تلویزیونی برون مرزی، مطالعات جامع درباره راه اندازی «سامانه مرکزی نظرسنجی برون مرزی» انجام یافته است، راه اندازی این سامانه را بمنظور تقویت ضریب نفوذ برون مرزی در جوامع هدف را بسیار مهم خواند.
وی افزود: معاونت برون مرزی بعنوان خط مقدم محور مقاومت در جنگ نرم، با دارا بودن 33 رادیو و هشت شبکه تلویزیونی و با چشم انداز توسعه، نیاز روزافزونی به سنجش ذائقه مخاطبان، افکار سنجی، روند سنجی، پژوهش های برنامه ای، پیمایشی و میدانی دارد. کاظمی با تاکید بر اینکه «سامانه مرکزی نظرسنجی» با طراحی جامع و متشکل از اجزاء و بخش های بهم پیوسته، زیرساختهای لازم برای انجام نظرسنجی درباره شبکه های رادیویی و تلویزیونی در قالب یک سامانه مرکزی را فراهم می سازد، افزود: تمامی زیرساخت ها و پتانسیل هایی که در اینترنت و فضای مجازی برای اخذ نظر سنجی ازمخاطبان وجود دارد، در این سامانه پیش بینی شده است، بطوریکه سامانه با بکارگیری روشهای مدرن و ترکیبی و همراه با صرفه جویی، امکان نظرسنجی های متقن از مخاطبان در تمامی حوزه های رادیویی و تلویزیونی و تهیه گزارشهای نظر سنجی در قالب های روزانه، هفتگی، ماهانه، روند سنجی سالانه و مقایسه ای را فراهم می آورد .
مدیر پژوهش های کاربردی برون مرزی، با تاکید بر اینکه تجمیع عناوین تمامی رادیوها و شبکه های برون مرزی در سامانه مرکزی نظرسنجی در عین توجه به تفکیک هر رادیو یا شبکه صورت گرفته و در نتیجه امکان فعالیت تخصصی نظرسنجی در هر حوزه زبانی یه صورت مستقل و حرفه ای در قالب یک سامانه فراهم شده است، اضافه کرد: مجموع اطلاعاتی که در «سامانه مرکزی نظرسنجی برون مرزی» در هر حوزه زبانی جمع آوری می شود، از طریق «سیستم داده کاوی از سایت و صفحات اجتماعی با عامل های هوشمند» مورد تحلیل آماری قرار خواهد گرفت.
وی با اشاره به اینکه در این سامانه با تجمیع روشهای نظرسنجی برای اخذ نظرات مخاطبان در هر رادیو و شبکه حداقل بیش از 10 راهکار یا زیر ساخت پیش بینی شده است، و از این منظر در نوع خود اولین نمونه یک سامانه جامع نظرسنجی محسوب می شود، افزود : تحقق این طرح بزرگ نیازمند توجه ویژه سازمان برای تصویب الگو، بودجه و زیرساخت های آن است.
مدیر واحد پژوهش های کاربردی در ادامه، ضمن تبریک هفته پژوهش به پژوهشگران، به بند 5-2 در پیوست حکم ابلاغی مقام معظم رهبری به ریاست محترم سازمان مبنی بر توسعه تحقیقات و فعالیت های پژوهشی در معاونت برون مرزی اشاره کرد و افزود : فعالیت های پژوهشهای کاربردی علیرغم عدم افزایش نیرو و بودجه، در سالهای اخیر، توسعه چند برابری پیدا کرده است و با توجه به گستردگی نیازهای پژوهشی شبکه های متعدد رادیویی و تلویزیونی برون مرزی، نیاز به تغییرات درساختار موجود واحد که با اندک تغییراتی مربوط به سال 1376 است، دارد.
انتشار کتاب رسانه های برون مرزی در جهان در آینده نزدیک
محمد روحی کارشناس واحد پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی در پاسخ به این سوال که آخرین وضعیت نشر کتاب در پژوهشهای برون مرزی چگونه است؟ می گوید : اخذ پروانه و مجوزهای نشر کتاب و نیز تولید پژوهش های فاخری که ظرفیت تبدیل به کتاب را دارند، زمینه مساعدی برای نشر کتاب فراهم ساخته است. طی سال های اخیر تقاضای نهادها، مراكز پژوهشی و دانشگاه ها برای بهره برداری از پژوهش های منتشره برون مرزی افزایش یافته است. به همین دلیل و همچنین برای تقویت تولید فکر در زمینه مباحث دیپلماسی عمومی، دیپلماسی رسانه ای و جنگ نرم، تبدیل تعدادی از پژوهش ها به کتاب بویژه در قالب نشر الکترونیکی در دستور کار قرار گرفته است. در مرحله اول براي سال جاري چاپ جلد اول كتاب «رسانه هاي برون مرزي در جهان» در نظر گرفته شده که تا پایان آذر ماه منتشرمی شود. در این کتاب، رسانه های برون مرزی در کشورهای امریکا، آلمان، فرانسه، ژاپن، ترکیه، قطر و عربستان سعودی از زویای مختلف بررسی شده اند.
یکی از مهمترین ویژگیهای فعالیت رسانه های برونمرزی کشورهایی که در این کتاب مورد بررسی قرار گرفتند، داشتن ساختار مستقل یا شبه مستقل و حمایت مالی گسترده و جدی دولتها و مجالس قانون گذاری از فعالیت رسانهای برونمرزی شان و اختصاص بودجه و اعتبارات ویژه به این بخش است.
فرایند تولید برنامه های چند رسانه ای از پژوهش ها
رویا موفق کارشناس پژوهش های کاربردی نیز در پاسخ به این سوال که تولید برنامه از پژوهش های انتشار یافته چگونه است؟ می گوید: در این واحد، تولید برنامه های چند رسانه ای (متن به همراه مصاحبه و تصاویر) از پژوهش ها از سال 96 با جدیت پیگیری می شود که اولین تجریه از نوع خود در سازمان برای کاربردی کردن پژوهش ها می باشد. به این منظور در سال های 97 و 98 نزدیک به 60 عنوان برنامه در سری های 13 ، 26 یا 39 قسمتی استخراج شده است که بالغ بر3130 دقیقه برنامه می شوند. عناوین تعدادی از این برنامه ها که برای استفاده رادیو ها و شبکه های تلویزیونی، به صورت روزانه و هفتگی به سامانه ویژه برون مرزی ارسال شده اند، عبارتند از : «ظرفیت های ایران برای جذب سرمایهگذاری خارجی از منظر اقتصاد مقاومتی»، «قضیه فلسطین و طرح شیطانی معامله قرن»، «معاملات تسلیحاتی:سوداگری غرب و جنگ طلبی وهابیت»، «تروریسم رسانه ای» ، «داعش در افغانستان»، «تکفیری ها در بالکان»، «دموکراسی تحمیلی در افغانستان»، «سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش»، «آمریکا؛ عامل توسعه تروریسم و تولید مواد مخدر در افغانستان»، «عربستان سعودی؛ عامل توسعه تروریسم و افراط گرایی»، «نقش بی پی در آلوده سازی نفتی خزر»، «آمریکا؛ امپراتوری تبعیض ها»، «ایران محور تاریخی دیپلماسی راه ابریشم».
موفق عنوان کرد : متون این برنامه ها علاوه بر سامانه برون مرزی، به منظور بهره برداری سایر مراکز علمی و پژوهشگران، در بخش های «از نگاه پژوهشی» و «متون برنامه ای» سایت واحد به آدرسarc.irib.ir بارگذاری می شوند که باز نشر قابل توجهی در خبرگزاری و منابع خبری داشته است.
انتشار چهارمین شماره «پژوهشنامه رسانه بینالملل»
محمود ترابی اقدم کارشناس پژوهش و مدیر داخلی پژوهشنامه رسانه بین الملل دیگر همکار این واحد است که با ما سخن گفت و در پاسخ به سوالی درباره اهداف این پژوهشنامه و تفاوت آنها با سایر نشریات می گوید: «پژوهشنامه رسانه بینالملل» نخستین نشریه علمی معاونت برون مرزی که از سال 1395 و به منظور کمک به تقویت تولید فکر در زمینه دیپلماسی عمومی، فرهنگی و رسانهای؛ ترویج مطالعات راهبردی در عرصههای ارتباطات، روابط و حقوق بینالملل بهویژه با محوریت قدرت نرم؛ بهرهمندی از ظرفیتهای علمی و دانشگاهی جهت ارائه پیشنهادهای رسانهای برای برون مرزی، به طور مستمر منتشر می شود. شماره چهارم این پژوهشنامه در آستانه انتشار قرار دارد. در ایران، عمده نشریههای علمی و پژوهشی در حوزه علوم انسانی، تک زمینهای و یا دو زمینهای هستند. این رویکرد متمرکز، مزیتهای قابل ملاحظهای دارد ولی باید اذعان کرد که امروزه مطالعات میان رشتهای ظرفیت گشودن افقهای معرفتشناختی جدید و کاربردی را بیشتر دارند.
به گفته ترابی اقدم، پژوهشنامه رسانه بینالملل جزو این دسته قرار میگیرد. هویت میان رشتهای این نشریه، از ترکیب اعضای هیئت تحریریه و مشاوران آن مشهود است چرا که شامل تعدادی از اساتید برجسته حوزههای ارتباطات، مدیریت رسانه، روابط بینالملل، حقوق بینالملل و مطالعات منطقهای میباشد. بر این اساس، مقالاتی که در این نشریه منتشر میشود، عمدتاً ترکیبی از مباحث رسانهای و روابط و حقوق بینالملل است. همچنین با توجه به اختصاصی و تخصصی بودن این نشریه برای شبکههای برون مرزی، تلفیق مباحث نظری، روش و ساختار مقالهها منجر به پیشنهادهای برنامهسازی برای این شبکهها میشود. این کارکرد ویژه نیز از وجوه ممیزه این نشریه محسوب میشود چراکه یکی از آسیبهای مهم نشریههای علمی، غلبه مباحث نظری و کمبود یا فقدان ارائه سیاستها، راهبردها و راهکارهای عملیاتی برای نهادهای کشور است.
وی تاکید کرد: با وجود کمبود منابع مالی و قلّت نیروی انسانی،با فعالیتهای مداوم طی چهار سال اخیر و منطبق بر«آئیننامه نشریات علمی» مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، جایگاه «پژوهشنامه رسانه بینالملل» در میان مراکز علمی، اساتید دانشگاهی و پژوهشگران از طریق جذب هیئت تحریریه توانمند، طراحی آرم و گرافیک مختص برای جلد نشریه، ارزیابی و انتشار مقالات در سطح علمی و پژوهشی، نمایهسازی پژوهشنامه در پایگاههای نورمگز، پرتال جامع علوم انسانی و سیویلیکا، تعامل با دانشگاه صداوسیما برای چاپ مقالات مستخرج از پایاننامه ها و راهاندازی سامانه استاندارد علمی برای نشریه به نشانی imrl.arc.ir تثبیت شده است و با تبدیل دوره انتشار پژوهشنامه از سالنامه به دو فصلنامه در سال 1399، اعتبار علمی لازم از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری کسب خواهد شد.
*مجموعه راهبردهای پژوهشیِ رسانه ای و کاربردی
فریبا آنی نیز کارشناس پژوهش های کاربردی است وقتی از او درباره انتشار مجموعه راهبردهای پژوهشیِ رسانه ای و کاربردی برون مرزی پرسیدیم، پاسخ داد: از سال 1393 در معاونت برون مرزی، بیش از60 عنوان پژوهش در قالب «مجموعه راهبردهای پژوهشی رسانهای و کاربردی» تولید شده است که بخشی از آنها معطوف به آسیب شناسی، تکمیل و آرایش رسانه ای برون مرزی است. در این خصوص می توانم به پژوهش «بررسی دستاوردها و راهکارهای توسعه فعالیت رادیوهای برون مرزی در فضای مجازی» و آثاری که برای توسعه زبانی سایت های برخی از شبکه ها نظیر العالم و پرس تی وی انجام شد، اشاره کنم.
علاوه بر این، همچنین در مورد موضوعاتی که نیاز فوری به برنامه سازیِ پژوهش مَدار و تحلیل راهبردی، سناریوپردازی و ارائه راهبردهای رسانهای دارند در قالب مجموعه راهبردهای پژوهشی رسانه ای و کاربردی اقدام می شود که به عنوان نمونه جدید به پژوهش «محورهای تبلیغی و رسانه ای پیرامون تحولات کشمیر در سال 2019 میلادی» اشاره می کنم.
این پژوهشگر اضافه کرد: یکی از مهمترین پژوهش های سالجاری که در قالب «مجموعه راهبردهای پژوهشیِ رسانه ای و کاربردی» انجام شد پژوهش «درآمدی بر سطح بندی زبان های رادیویی برون مرزی» بود که کاری مهم و حساس بود که با هدف سطح بندی زبان های خارجی مورد استفاده در برون مرزی و با استفاده از روش پیمایشی و در قالب پرسشنامه ها و مصاحبه از مجموع نظرات برخی واحدها، نهادها، مراکز و موسسات و کارشناسان ذیربط بهره برداری، و در مجموع 16 شاخص و مولفه برای تعیین ضریب دشواری زبان تعریف، و بر اساس ضرایب ماخوذه، زبان های برون مرزی در چهار گروه، سطح بندی شده اند.
آنی با اشاره به حوزه متنوع مخاطبان برون مرزی و پیچیدگی های تامین نیازهای پژوهشی بر اساس ذائقه مخاطبان می گوید: رسانه برونمرزی رسانهای است که در اقصی نقاط جهان مخاطب دارد و دامنه فعالیت و تأثیرگذاریاش از شرق آسیا تا آمریکای جنوبی و روسیه تا جنوب آفریقا گسترده است.
این مخاطبان دارای ویژگیهای فرهنگی، دینی، قومی، زبانی و سیاسی متفاوت و بالتبع سلایقی متنوعی هستند. پژوهش های کاربردی، ارتباط خوبی با پژوهشگران برجسته و اساتید دانشگاه دارد و از آنجا که رویکردی آینده پژوهانه دارد درباره اغلب تحولات مهم جهانی، سریع وارد عمل شده و نیازهای پژوهشی را تامین می کند. پژوهشگران چون نتایج کار مطالعاتی خود را سریع برخط می بینند تمایل به کار در این حوزه دارند چرا که پژوهش های کاربردی از معدود مراکز پژوهشی است که آثارش فقط زینت کتابخانه ها نیست و نتایج پژوهش های کاربردی مستقیما به دست تولید کننده ی برنامه می رسد و یا تبدیل به برنامه می شود.