ارزیابی سند همکاری جامع 25 ساله ایران و چین -قسمت اول
در قسمت اول مقاله به اهمیت سند همکاری جامع 25 ساله ایران و چین و دیدگاههای مغرضانه محافل غربی در باره آن می پردازیم.
جمهوری اسلامی ایران و چین طی چهار دهه گذشته از روابط رو به توسعه برخوردار بوده و با حدود چهل میلیارد دلار میزان مبادلات تجاری همچنان مصمم به گسترش آن هستند. چین یکی از بزرگترین شرکای تجاری ایران است و در راستای تعمیق هر چه بیشتر روابط دو کشور درصدد هستند با تدوین و امضای سند همکاری جامع 25 ساله افق های جدیدی را در این راگستا پیش روی خود قرار دهند .به همین منظوراز ماههای اخیر تلاشهای تهران و پکن برای تکمیل پیش نویس آن کلید خورده است .این سند در صورت امضای نهایی و تصویب آن در مجالس دو کشور به مانند نقشه راهی خواهد بود که نحوه توسعه همکاری های دوجانبه ایران و چین را در حوزه های مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ترسیم می کند. به همیسن دلیل در محافل سیاسی اقتصادی و آکادمیک ایران و چین بحثها و گفتگوها در ارزیابی از اهمیت سند همکاری جامع دو کشور آغاز شده است
با سفر ژانویه سال 2016 شی جین پینگ رئیس جمهوری چین به تهران و دیدار با رهبر انقلاب اسلامی ایران ، موضوع تهیه سند جامع همکاری بین دو طرف به طور جدی مطرح و بررسی مقدماتی آن آغاز شد و در همان سال، سند جامع مشترک راهبردی تنظیم و مورد توافق دو طرف قرار گرفت. در بند ششم این سند تاکید شده است "نظر به اراده راسخ طرفین برای توسعه روابط و با توجه به مکمل بودن ظرفیت های اقتصادی و همچنین وجود زمینه های مختلف همکاری در عرصه های انرژی، زیر ساختی ،صنعتی، فناوری و دیگر زمینه های مشترک، دو طرف توافق می کنند رایزنی ها و مذاکرات لازم برای انعقاد قرار داد همکاری های جامع 25 ساله را در دستور کار قرار دهند.
با این حال، پی گیری آن به مدت حدود چهارسال طول کشید تا اینکه در سفرسال گذشته محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به پکن بررسی آن مجددا و به طور جدی آغاز و تفاهمنامه آن امضا شد. در 23 ژوئن 2020 دولت جمهوری اسلامی ایران پیش نویس توافقنامه را تحت عنوان سند " مشارکت جامع استراتژیک چین و ایران " تصویب و حسن روحانی رئیس جمهوری آنرا فرصتی برای توسعه روابط در حوزه های مختلف دانست.این توافقنامه با عنوان رسمی برنامه همکاری جامع 25 ساله ایران و چین چندین حوزه را در برمی گیرد که عبارتند از: حوزه های سیاسی ،همکاری امنیتی و دفاعی دوجانبه، کشاورزی، اقتصادی، فرهنگی، علمی ،جهانگردی، نفت و انرژی، زیرساختهای مخابراتی و فناوری، تجارت، بهداشت، حمل و نقل و زیرساخت و همکاری سیاسی دو جانبه منطقه ای و بین المللی .
در این چارچوب، سرمایه گذاری و فاینانس، حمایتهای متقابل سیاسی در مجامع بین المللی، مبارزه با تروریسم و برگزاری رزمایش مشترک و انتقال فناوری های دفاعی در نظر گرفته شده است .از دیگر نکات بسیار مهم این سند، توافق تهران و پکن برای استفاده از ارزهای ملی در تجارت فی مابین است. سرمایه گذاری در تقویت کریدورهای راهبردی که از ایران می گذرند، سرمایه گذاری در حوزه زیرساختهای انرژی فسیلی، مشارکت در توسعه همه جانبه سواحل مکران واقع در شرق ایران، کمک به ایجاد نسل 5 اینترنت در ایران و توسعه آن و تقویت شبکه ملی اطلاعات و کمک به توسعه صنعت صلح آمیز هسته ای ایران از دیگر موارد در نظر گرفته شده در سند جامع همکاری های ایران و چین است .
ارتقای همکاری های بانکی ،مالی و بیمه ای و گشایش شعبه های بانک های ایران و تاسیس بانک مشترک ایران و چین بویژه ایجاد پیام رسان مالی میان دو کشور به جای سوئیفت از اهم موارد سند25 ساله ایران و چین عنوان شده است .در همین حال، تقویت شبکه ملی اطلاعات سرمایه گذاری برای تولید انرژی های پاک در مناطق کویری ایران نیز ازدیگر مفاد پیش نویس این سند همکاری است عبدالرحمان قهرمان پور استاد دانشگاه در ایران براین اعتقاد است هم نظام بین الملل و هم جایگاه چین در سه دهه گذشته تغییر کرده است و آمریکا نیز ناچار به پذیرش تغییرات چین در مقایسه با سه دهه گذشته است و همانگونه که چین براساس منافع ملی خود عمل می کند ایران نیز از همین الگو در روابط با پکن استفاده می کند.
همانگونه که از مفاد این پیش نویس قابل برداشت است سند همکاری جامع 25 ساله ایران و چین عمدتا بر توسعه و تقویت همکاری های اقتصادی، صنعتی و مالی متمرکز است که نه تنها تهدیدی علیه کشوری نیست بلکه می تواند توافقنامه ای بر مبنای برد -برد میان تهران و پکن باشد تا دو طرف از تمامی ظرفیتهای خود در این خصوص بهره برداری کنند. ابراهیم رحیم پور معاون پیشین وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در این باره براین اعتقاد است، چین و ایران هر دو منافع ملی خودشان را جستوجو میکنند و جمهوری اسلامی ایران با تقویت روابط با دیگر کشورها به دنبال تقویت قدرت تعاملی خود با کشورهای بزرگ است و سیاست برد-برد را دنبال می کند.
با این حال، رسانه های غربی هیاهوی گسترده ای را برای انحراف افکار عمومی در ایران از واقعیتهای سند جامع همکاری های 25 ساله ایران و چین به راه انداخته اند تا تهران را تحت فشارهای افکار عمومی برای صرف نظر کردن از امضای این سند چین وادار کنند. یکی از این تحلیلها را نشریه پترولئوم اکونومیست ارائه کرده که سایررسانه های معارض هم از آن اقتباس و منتشر کرده اند. پس از آن شیرین هانتر نویسنده و استاد دانشگاه جورج تاون در دانشگاه واشنگتن دی سی مدعی شد که قرارداد 25 ساله، ایران را به چین وابسته و موجب از بین رفتن استقلال ایران خواهد شد. چنین تحلیلهای مغرضانه ای باعث شده تا رسانه های غربی هجمه گسترده ای را ضد سند همکاری جامع 25 ساله ایران و چین به راه بیاندازند.
این در حالی است که برای جمهوری اسلامی ایران که با شعار نه شرقی و نه غربی سیاست خارجی خود را دنبال می کند حفظ هویت ملی، استقلال و حفظ تمامیت ارضی جز اصول تغییر ناپذیر است و در همین حال، عنصر حیاتی در تفکر سیاست خارجی چین نیز در شش دهه گذشته از اصل احترام به حاکمیت و تمامیت سرزمینی سایر کشورها پیروی می کند.
علاوه براین ، جمهوری اسلامی ایران براساس سیاست اصولی نه شرقی و نه غربی ضمن بازیگری و ایفای نقش موثر در نظام بین المللی ، بسیاری از قواعد نظام سلطه را نیز نپذیرفته که مخاطرات و آسیبهای جدی نیز برای منافع ملی ایران در پی داشته است.این در حالی است که چین اصولا در همین قواعد پذیرفته شده نظام سلطه سرمایه داری کار خود را پیش برده و تا سال 2018 نیز در هیچ حوزه ای در تقابل جدی با آمریکا وارد نشده و حتی گاها در فشار حداکثری با تحریمهای آمریکا ضد ایران نیز همراهی کرده است.
در چنین شرایطی می توان گفت تا وقتی چین تابع قواعد متعارف نظم آمریکایی است و جمهوری اسلامی ایران چالشگر و برهم زننده این نظم باشد، بر خلاف ادعاهای رسانه های مخالف غربی، جمهوری اسلامی ایران هیچگاه در شبکه حامی –پیرو چین قرار نمی گیرد .در همین راستا تحلیلگران سیاسی به روابط جمهوری اسلامی ایران و سازمان همکاری شانگهای توجه می کنند که برای حدود 15 سال عضو ناظر این سازمان است و پکن به عنوان یکی از اعضای مهم آن، در عمل تمایلی برای عضویت رسمی ایران در سازمان شانگهای نشان نداده است.
جمهوری اسلامی ایران همواره نظم آمریکایی و نظام سلطه آنرا به چالش کشیده و این در حالی است که زبان دیپلماتیک چین هیچگاه با آمریکایی ها تند نبوده و شاید شدیدترین درجه آن را در جنگ تجاری و شیوع کرونا ویروس با دولت دونالد ترامپ در آمریکا دانست .این بدان معنا است که مخالفت چین و ایران با ساختار حاکم بر نظام بین الملل علیرغم مشابهت هایی ، متفاوت است.چین منتقد نظم موجود اما ایران معترض و مخالف آن است. به همین دلیل فضا سازی های صورت گرفته ضد جمهوری اسلامی ایران در رسانه های غربی و برخی از شبکه های اجتماعی نه تنها با واقعیتهای هویتی و اصولی جمهوری اسلامی ایران سازگار نیست بلکه این کشور به دنبال تقویت و موقعیت منطقه ای و جهانی خود با تعریف جایگاهی مهم در کنار سایر قدرتهای منطقه ای و جهانی است .ایران از نظر منابع طبیعی، معدنی، انرژی، نیروی انسانی تحصیل کرده و جوان، غنی و دارای موقعیت استراتژیک و ژئوپلتیک منحصر بفرد در محل تلاقی سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا است؛ بنابراین برای انجام مبادلات انرژی، تجارت کالایی و خدمات با کشورهای مختلف جهان از جمله چین در موقعیت ممتاز قرار دارد.