هیدروپلیتیک ترکیه (2) / تبعات سیاست های آبی ترکیه و احداث سد ایلیسو
در قسمت دوم برنامه، تبعات سیاست های آبی ترکیه و احداث سد ایلیسو بررسی می شود.
از دیرباز میان کشورهای حوضه ی آبی دجله و فرات، خصومتها، رقابتها و تعارضات سیاسی و اقتصادی وجود داشته است. سرچشمه رودخانههای دجله و فرات و عمده انشعابهای فرعی فرات، در ترکیه قرار دارند و جریانهای طبیعی این دو رودخانه بسیار متغیر است. کنترل ترکیه بر دو رود دجله و فرات که مخصوصاً آب عراق و سوریه را تأمین میکرد، همواره بحثبرانگیز بوده است. چنانچه بسیاری از کارشناسان این انتقاد را مطرح کرده اند که ایجاد سد در راه سرچشمه های دجله و فرات، میتواند به کمبود آب در کشورهای همجوار و حتی ایجاد جنگ و ناامنی بینجامد. ترکیه با مقایسه ای جنجالی اعتقاد دارد همانگونه که اعراب حق بهرهبرداری از منابع نفت را دارند ترکیه هم از آب بهطور دل خواه استفاده میکند. طبیعتا مقایسه مالکیت آب رودخانه های فرامرزی با مالکیت میادین نفتی از منظر منطق و حقوق بین الملل پذیرفتنی نیست .ابوالفضل مجنونی هریس استاد دانشگاه در ایران، معتقد است: متأسفانه سیاستهای سالیان اخیر ترکیه در راستای بیثبات کردن منطقه بوده و برای از بین بردن امنیت و آبادانی دو همسایه عرب خود از هیچ تلاشی فروگذار نکرده است.
عراق پس از ترکیه و سوریه آخرین کشور در مسیر رودهای دجله و فرات و شدیداً به این دو رودخانه وابسته است. حدود 85 درصد نیاز آب مردم این کشور بهوسیله دجله و فرات تأمین و حدود 1/3 میلیون هکتار زمین کشاورزی بهوسیله این رودها آبیاری میشود. دو کشور عراق و سوریه به شدت از توسعه طرحهای آبی ترکیه نگران هستند. برای مثال ترکیه زمانی که احداث سد بزرگ آتاتورک بر رود فرات را به پایان رساند، مدت یک ماه یعنی از ماه ژانویه تا فوریه، تمام آب فرات را به دریاچه پشت سد سرازیر کرد تا سد آبگیری شود. بدین ترتیب مانع جریان آب بهسوی عراق و سوریه شد. 94 درصد از سرچشمههای فرات و 51 درصد از سرچشمههای دجله در ترکیه قرار دارند. پیشبینی میشود مصرف آب در ترکیه در سالهای آتی به دلایلی چون افزایش جمعیت، افزایش شهرنشینی که موجب تغییر الگوهای زندگی و مصرف می شود ، و همچنین صادرات آب از ترکیه به فلسطین اشغالی افزایش یابد.
احداث سد ایلیسو بر روی دجله جدیدترین اقدام تنش آلود ترکیه در استفاده زیانبار از محیط زیست است . در مورد احداث سد ایلیسو ilisu در ترکیه، عراق بارها هشدار داده است که اگر این سد احداث شود جنوب عراق خشک خواهد شد. پس از این که مقدمات ساختن این سد مطرح شد، در دهه 1980 نخستین نقشههای مهندسی آن طراحی شد ولی کار احداث با وقفههای متعددی روبهرو شد. توقف کار به دلیل اعتراضات و مقاومت فعالان بومی که ادعای ترکیه در تاثیر احداث این سد بر توسعه منطقه را دروغ می خواندند باعث شد که در کار ساخت سد برای مدتی وقفه ایجاد شود. در سال 2009 اروپاییها بر اذعان بر مخاطرات انسانی احداث سد ایلیسو بر منطقه، اعتبارات خود را از این پروژه بیرون کشیدند. با وجود این سد ایلیسو در سال ۲۰۱۹ در ترکیه آبگیری شد که شروع موج جدید بیابان زایی در عراق و سوریه محسوب می شود. آب گیری سد ایلیسو در شرایطی صورت گرفت که انصاری، استاد دانشکده فنی دانشگاه uppsala در سوئد، در گردهمایی "نگرانی درباره وضعیت آب عراق" در استانبول گفته است که: گزارشهای سازمان ملل و بانک جهانی تأکید دارند که اگر کشورهای بالادست همه طرحهای خود بر دجله و فرات را عملی کنند با توجه به کاهش شدید بارندگی و گرمایش زمین دیگر هیچ آبی برای عراق باقی نمیماند.
در سال1987 میلادی، سوریه و ترکیه در پی توافقنامهی همکاری اقتصادی دوجانبه که شامل مقرراتی در مورد استفاده از آب رودخانه فرات بود یک پروتکل امنیتی به امضاء رساندند که بر عدم استفاده ابزاری از آب در اختلافات سیاسی تاکید می کند ولی در عمل چندان مؤثر واقع نشد. چنانچه پس از آنکه سوریه در دهه نود از برگرداندن رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه که او را یک پناهنده سیاسی تلقی می کرد، خودداری کرد تورگوت اوزال،turgut ozal رییس جمهور وقت ترکیه، در اکتبر1987 هشدار داد که اگر سوریه از پشتیبانی این حزب دست برندارد آب رود فرات را بر آن کشور خواهد بست. سید اسدالله اطهری، پژوهشگر ارشد و مدیر گروه ترکیه شناسی پژوهشکده مطالعات استراتژیک غرب آسیا در ایران می گوید: ترکها در رابطه با سوریه و عراق از آب بهعنوان ابزار سیاسی و هژمونیک بهره میبرند لذا آب برای ترکیه بهعنوان یک ابزار چانهزنی سیاسی و یک کالای تجاری است.
یکی دیگر از مسائلی که موجب افزایش تنشها در روابط دمشق - آنکارا شد، آغاز فعالیت ترکیه برای احداث یک نیروگاه آبی 672 مگاواتی در منطقه بیرجیک birecik بود. ترکیه در نوامبر سال 1995 موفق به امضای قراردادی با کنسرسیوم اروپایی جهت تأمین اعتبار دو سد در منطقه بیرجیک بر روی رود فرات گردید. اقدام ترکیه برای احداث سد بیرجیک مورد اعتراض سوریه و عراق قرار گرفت. این دو کشور به شرکتهایی که برای ساخت این سد با ترکیه همکاری میکنند هشدار داده که در صورت ادامه همکاری با آنکارا از مشارکت در تمام پروژههایی که در آینده در این دو کشور به اجرا گذارده خواهد شد، محروم میشوند. عراق اعلام کرده است که با اجرای کامل پروژه گاپ، عراق با مشکلات زیادی گریبانگیر می شود. از جمله این مشکلات کمبود آب است. طبق برآورد کارشناسان، با اجرای کامل پروژه گاپ، رودخانه فرات 70 درصد از آب خود را از دست خواهد داد. با کاهش آبهای ورودی به عراق، این کشور با بحران شدید آب مواجه خواهد شد که صدمات انسانی و زیست محیطی دارد.
کارشناسان اندیشکده واشنگتن معتقدند: کمبود آب کماکان به روند افزایش فشارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی منطقه ادامه خواهد داد. «جاشوا لندیس» (lendis Joshua) استاد دانشگاه آمریکایی و تحلیلگر ارشد مسائل سوریه می گوید: خشکسالی 4 ساله باعث مشکلات شدیدی در سوریه شد. چنانچه بیش از یکمیلیون نفر را مجبور به ترک مزارع خود در شرق سوریه و مهاجرت به شهرهای دیگر کرد. این تحرک جمعیتی بود که طی چند مرحله زمینهی جنگ و ناامنی در سوریه را فراهم کرد. تحلیلگر سوری بنیل السمن نیز در مقالهای که در روزنامهی الشرق الاوسط سعودی نوشتهشده معتقد است که آب میتواند منجر به درگیریهایی در آینده بین کشورهای منطقه، ازجمله سوریه و ترکیه شود
با کاهش ورود آبهای شیرین و عدم تغذیه سفرههای زیرزمینی در عراق و سوریه و ایران ، شوری و آلودگی لایههای آبدار زیرزمینی افزایش خواهد یافت. آبهای شور خلیجفارس به دلیل کاهش حجم اروندرود یا همان شط العرب به سمت بصره نفوذ خواهند یافت. این موضوع باعث می شود کیفیت آبهای این منطقه کاهش و مرگومیر انواع جانوران ازجمله ماهیها افزایش یابد. محمد تقی ستاری، استاد دانشگاه تبریز در ایران معتقد است: هزینه های سیاست های آبی ترکیه در عراق، محیط زیستی نیز خواهد بود. با ادامه اجرای پروژه گاپ، بحرانهای زیستمحیطی نظیر ایجاد کانونهای گرد و غبار در محدوده تالابهای مرکزی بینالنهرین تشدید خواهد یافت . در نتیجه برای احیای این زمینها و نجات زندگی مردم، نیاز است که دولت میلیاردها دلار هزینه کند که این هزینهها بار اضافی به اقتصاد ملی عراق وارد خواهد کرد. علاوه بر کشورهای عراق و سوریه، ایران نیز دچار مشکل خواهد شد.
برآوردها گویای آن است که در صورت تداوم هیدروپلیتیک ترکیه به شکل فعلی در آینده ای نهچندان دور مسئله آب میان ایران و کشورهای همسایه به موضوعی تنش زا تبدیل شود. بر اساس گزارش سازمان ملل روند سدسازی در سه دهه اخیر در منطقه بهشدت افزایش یافته است. بر اساس همین گزارش دولت ترکیه بیشترین سهم را در سدسازی و مسدود کردن جریان آب دجله و فرات و به عبارتی بروز خشکی در منطقه بینالنهرین داشته است. از نظر کارشناسان، این موضوع باید برای ایران بهعنوان کشور متضرر ثالث و باثبات از اهمیت بالایی برخوردار گردد زیرا بخشی از گردوغبار در خوزستان ناشی از خشک شدن دریاچهها و تالابها در جنوب عراق و همچنین زمینهای بادیه الشام در جنوب شرق سوریه است. این امر پیامدهای زیستمحیطی و بهداشتی فراوانی را برای سکنه استانهای مرزی در پی خواهد داشت که در صورت عدم توقف به مرکز ایران نیز کشیده خواهد شد.
حسن روحانی رئیس جمهوری ایران در "نشست مبارزه با گرد و غبار" که 3 ژوئیه 2017 در تهران برگزار شد، گفت: 80 درصد افزایش بیابانزایی و گردوغبار در ایران ریشه خارجی به ویژه ریشه در سدسازیهای اخیر ترکیه دارد. این سخنان با واکنش مقامات ترکیه از جمله وزیر امور خارجه این کشور روبرو شد. محمد درویش، مدیرکل دفتر مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیطزیست در خصوص طرح های سدسازی ترکیه و پیامدهای زیستمحیطی آن می گوید: ساخت سد ایلیسوilisu با گنجایش ۴۳ میلیارد مترمکعب و ظرفیتی معادل ۳ برابر بزرگترین سد ایران یعنی کرخه در حال انجام است. ایران یکی از متضررین اصلی مهار رودخانههای دجله و فرات در منطقه است.
نظریههای مختلفی در مورد حقوق کشورها در بهرهبرداری از رودخانههای بینالمللی در حقوق بین الملل و حقوق بشر اسلام وجود دارد . بر اساس نظریه اسلامی بهره برداری از رودخانه های فرامرزی ، مالکان بالادست رودخانه در استفاده از آب در اولویت هستند و بایستی تنها آب مورد نیاز خود را برداشته و بقیه آن را به پاییندست رها کنند. چنان چه پیامبر اکرم (ص) به انحصار درآوردن آبها را برای مسلمانان جایز ندانسته و نظریه قوانین اسلامی را در خصوص حق وحقوق ساکنان بالادست و پاییندست مطرح فرموده است. لذا بر مبنای آموزههای اسلام، ساکنان بالادست به هیچ بهانهای حق ضرر زدن به پاییندستیها را ندارند. کشور ترکیه این نظریه قطعی اسلامی را قبول ندارد و سیاست "حق انحصار پتانسیل آب" را ملاک عملکرد خود قرار داده است. چنانچه رهبران ترکیه بهطور یکجانبه موافقتنامه اشتراک آب ترکیه با سوریه و عراق در سال 2014 را لغو کردند.