IRIB World Service

در قسمت هشتم و پاياني از برنامه چشم انداز توسعه مناسبات تهران – اسلام آباد، دیدگاه اندیشکده ها و صاحب نظران بین المللی درباره روابط ایران و پاکستان را بررسی خواهیم کرد.

کریستوفر جفرلوت Christophe Jaffrelot از اندیشکده کارنگی در مقاله­ ای تحت عنوان «دوستِ دشمن من» The Friend of My Enemy  بر خلاف تصور رایج در اسلام آباد بر این باور است که روابط نزدیک ایران با هند بدان معنی نیست که تهران تمایل به فاصله گرفتن از پاکستان دارد. همان­گونه که محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران اظهار داشته که روابط ایران با هند، علیه پاکستان نیست. ایران و پاکستان دارای مرز 900 کیلومتری مشترک هستند. علی­رغم وجود برخی مشکلات در روابط تهران و اسلام­ آباد به دلیل بروز حوادث تروریستی در مناطق مرزی، پاکستان در دوران عمران­ خان تمایلی به گسترش تنش در روابط با ایران ندارد؛ چرا که اولاً با ایجاد یک جبهه سوم، در کنار هند و افغانستان، توانایی مقابله با آن را ندارد. ثانیاً، ایران و پاکستان همسایه مشترکی به نام افغانستان دارند که هر کدام می­ توانند علیه دیگری در آنجا جنگ نیابتی را تشدید کنند. ثالثاً، پاکستان به انرژی از جمله گاز احتیاج دارد که گاز ایران می­ تواند تأمین کننده نیازهایش باشد.

چامپا پتل Champa Patel  از اندیشکده چتم هاووس در مقاله‌ای تحت عنوان «پاکستان میان ایران وعربستان سعودی: چیستی پیوندهای اسلامی؟» Pakistan Between Iran and Saudi Arabia: What Islamic Connections?  طی مصاحبه ­ای که با کارشناسان در سال 2017 م انجام داد، معتقد است که در طول 30 سال گذشته، تعامل و ارتباط پاکستان با غرب آسیا افزایش یافته است. این موضوع نه تنها به دلیل مهاجرت شهروندان پاکستانی و همکاری­های رسمی استراتژیک دولت اسلام ­آباد با کشورهای منطقه، بلکه متأثر از فعالیت شبکه­ های اسلامی نیز می باشد. در منطقه‌ای که عربستان سعودی با ایران در حال رقابت هستند، اسلام­ آباد تلاش می­ کند میان ریاض  با تهران، نوعی توازن برقرار کند تا از این طریق از گسترش فرقه­ گرایی مورد حمایت ریاض در پاکستان جلوگیری نماید. وی عدم اعزام نیروی نظامی پاکستان به جنگ یمن را نمونه­ ای از اقدامات پاکستان برای دوری از گسترش تنش فرقه­ گرایانه می­ داند.

ناجم رفیق، مدیر موسسه تحقیقات استراتژیک اسلام ­آباد بر این باور است که دو فرصت اقتصادی در روابط ایران و پاکستان در زمان عمران ­خان وجود دارد: اول- احیای خط لوله گاز ایران و پاکستان: احیای خط لوله گاز ایران و پاکستان می­ تواند همکاری تجاری و انرژی بین دو کشور را ارتقاء دهد. این خط لوله گاز می­ تواند 25 درصد از نیازهای انرژی پاکستان را تأمین کند و پاکستان با استفاده از گاز ایران حداقل 5000 مگاوات برق تولید نماید. این خط لوله هم­چنین می­ تواند بخشی از کریدور اقتصادی بزرگ چین و پاکستان شود. دوم- گسترش همکاری­ ها با ایران برایتوسعه کریدور اقتصادی چین و پاکستان از گوادر تا چابهار. با این حال، آقای رفیق معتقد است بندر چابهار نمادی از همکاری‌های اقتصادی و استراتژیک هند و ایران محسوب می ­شود که دسترسی هند به افغانستان را بیش از پیش فراهم می ­آورد. در ضمن، بندر چابهار در واردات گاز طبیعی از ایران به هند نقش دارد زیرا این بندر به عنوان نقطه مبداء برای خط لوله پیشنهادی ایران - عمان - هند از سوی دهلی خواهد بود.

مقبول احمد اَوان Maqbool Ahmad Awan ، استاد دپارتمان تاریخ و مطالعات پاکستان از دانشگاه پنجاب بر این باور است که از جمله فرصت‌های موجود در روابط ایران و پاکستان در دوران عمران­ خان، همکاری دو کشور در قالب پروژه کریدور اقتصادی پاکستان و چین است که می ­تواند تجارت دوجانبه را تقویت کند. با توجه به دارا بودن ذخایر غنی گازی، تهران می ­تواند گاز خود را برای همکاری در زمینه کریدور اقتصادی پاکستان و چین به فروش برساند. همکاری در زمینه­ های آموزشی و فرهنگی از دیگر موضوعاتی است که به نظر او می ­تواند روابط ایران و پاکستان را تقویت نماید.

زاهد شهاب احمد، نویسنده پاکستانی طی مصاحبه­ هایی که با «عارف کمال» سفیر پیشین پاکستان در قطر و اردن در سال 2018م انجام داده است، می‌گوید ایران به اهمیت حفظ تعادل در روابط با هند و پاکستان آگاه است و نگرانی‌های هر دو کشور را مد نظر دارد. به همین دلیل تلاش‌هایی برای حل و فصل اختلافات هند و پاکستان انجام داده و اعلام کرده است که اجازه نمی­ دهد کشوری از خاک ایران به پاکستان حمله کند. ایران حتی از مواضع پاکستان در موضوع کشمیر دفاع کرده است. بنابراین اشتباه است که در خصوص خطر روابط ایران و هند برای پاکستان اغراق شود.

دکتر منظور احمد، استاد روابط بین­ الملل دپارتمان علوم سیاسی دانشگاه عبدالولی­ خان پاکستان معتقد است که برای سیاست­گذاران پاکستانی، آمریکا دوست و متحد صمیمی در شرایط سخت و دشوار نیست و ممکن است زمانی برسد که آمریکا دیگر متحد پاکستان نباشد، به همین دلیل ایران و هم پاکستان متحدان طبیعی برای یکدیگر هستند. عمر کریم، از دپارتمان علوم سیاسی و روابط بین­ الملل از دانشگاه بیرمنگام معتقد است مشکل اصلی روابط ایران - پاکستان کمبود تعامل سیاسی- اقتصادی است. تشدید نگرانی ­های امنیتی به دلیل رقابت سیاسی منطقه­ ای عربستان سعودی با ایران از یک طرف، و دلهره اسلام ­آباد از تعامل هند با همسایگان پاکستان از طرف دیگر، اوضاع را بدتر کرده است. رقابت ایران و پاکستان در افغانستان و نیز موضوع ناامنی ­های مرزی از دیگر چالش­ های تأثیرگذار در روابط دو کشور است. طاهر تبسم از دانشگاه پنجاب از شهر لاهور نیز بر این باور است که پاکستان و ایران از لحاظ جغرافیایی به هم مرتبط هستند و از نظر فرهنگی نیز به هم پیوند دارند. دو کشور از سال 1947م روابط خوبی داشته‌اند. روند روابط پاکستان و ایران، گاهی اوقات رقابت و گاهی همکاری‌های متقابل را پشت سر گذاشته، اما منافع ژئو استراتژیک، پیوندهای تاریخی و مذهبی مردم دو کشور بر روابط آنها همواره تأثیر مثبت داشته است. او معتقد است ایران و پاکستان باید تجارت متقابل خود را گسترش دهند و با همکاری به سمت مقابله با تهدیدهای ناشی از تروریسم منطقه ­ای بروند.

دکتر نوذر شفیعی، نماینده سابق مجلس ایران و کارشناس مسائل شبه قاره و استاد دانشگاه معتقد است: «عمران‌ خان سیاست نزدیکی به ایران را انتخاب کرده است و تهران باید نهایت استفاده را از این فرصت ببرد و اسلام­ آباد را به سمت و سوی تغییرات جدید و جدی در سیاست و نگاه خود نسبت به همسایگانش سوق دهد. پاکستان باید بداند که از ناحیه هندوستان و افغانستان به شدت ناامن است و این ناامنی در این سال‌ها به نواحی مرکزی پاکستان نیز سرایت کرده است و تنها ناحیه­ ای که از آن احساس امنیت می‌کند مرزهای مشترک با جمهوری اسلامی ایران است. البته در کنار این مرزها، راه­های آبی این کشور نیز وجود دارد، اما یقیناً نسبت فاصله مکانی مرزهای آبی در قیاس با مرزهای زمینی، اهمیت و اولویت مرزهای زمینی را بیشتر و پررنگ­ تر می­ کند. از این رو باید پاکستان منافع ملی بلند مدت خود را بر برخی سودهای مقطعی ترجیح دهد و اقدامات جدی را برای افزایش مناسبات با ایران شکل دهد. به خصوص که ایران همواره نگاه سنتی مثبتی به پاکستان داشته است.

پیرمحمد ملازهی، کارشناس مسائل شبه قاره معتقد است: «ایران و پاکستان به عنوان 2 کشور همسایه، مرزهای طولانی و مسایل و دیدگاه­ های مشترک بسیاری دارند و به لحاظ فرهنگی به یکدیگر نزدیک هستند. مسئله مواد مخدر، ناامنی‌های مرزی و بحران افغانستان، باعث می­ شود دو کشور در موضعی قرار بگیرند که با هم همکاری­ های مختلفی در بخش ­های مختلفی داشته باشند. زمانی که عمران‌ خان به عنوان نخست‌ وزیر انتخاب شد، اعلام کرد که اولین سفر خود را به تهران انجام می‌ دهد، ولی ظاهراً نظامیان با این سفر موافق نبودند لذا به عربستان سعودی رفت و بالاخره شرایط مساعد شد و به ایران نیز آمد. حقیقت این است که عمران خان نگاه مثبت ­تری نسبت به نواز شریف نخست وزیر قبلی به ایران دارد، در حال حاضر هم شرایط منطقه‌ ای و بین ­المللی تغییرات بسیاری کرده، از یک سو ترامپ فشارهای زیادی را بر ایران آورده و آمریکا از برجام خارج شده و تحریم­ هایی را علیه ایران اعمال کرده است. از سوی دیگر در غرب آسیا تحولاتی پیش آمده است از آن جمله اینکه، آمریکا جولان اشغالی را به عنوان بخشی از خاک رژیم صهیونیستی به رسمیت شناخته و سفارت خود را از تل آویو به بیت‌المقدس منتقل کرده است. مواضعی که پاکستان نسبت به جهان اسلام و تحولات منطقه دارد، تا حد زیادی به ایران نزدیک است. بنابراین آنچه در سطح جهان و منطقه رخ داده است، به نوعی همکاری و تبادل­ نظر بین رهبران ایران و پاکستان را اجتناب ناپذیر کرده است». پیر محمد ملازهی در مورد تعاملات اقتصادی و تجاری میان ایران و پاکستان معتقد است « ظرفیت‌ها برای توسعه مناسبات اقتصادی بین دو کشور وجود دارد، اما شناخت کافی از نیازها و امکانات یکدیگر وجود ندارد. در شرایطی که ایران در تحریم آمریکا قرار گرفته و پاکستان و ترکیه مخالفت جدی خود را با سیاست تحریم آمریکا اعلام کرده اند، فرصتی برای ایران است که لااقل بخشی از نیازهای خود را که از طریق تحریم ­های آمریکا نمی­ تواند تأمین کند، از پاکستان تأمین نماید. در دو کشور پاکستان و ایران امکانات اقتصادی مناسبی وجود دارد، در ایران بازار مصرف وجود دارد و پاکستان این امکان را دارد که صادرات مجدد یعنی بخشی از نیازهای ایران را از کشورهای دیگر وارد کند و از طریق مرز و بازارچه‌های مرزی به ایران صادر کند.