IRIB World Service

در قسمت هفتم از برنامه چشم انداز توسعه مناسبات تهران – اسلام آباد، موانع و چالش های روابط ایران و پاکستان در دوره عمران خان - قسمت دوم را بررسی خواهیم کرد.

همانطور که در برنامه قبل اشاره شد علی­رغم وجود بسترها و زمینه­ های همکاری میان ایران و پاکستان در زمینه­ های مختلف اقتصادی، سیاسی، آموزشی، فرهنگی، درمانی، علمی و رسانه­ ای، موانع و چالش­ هایی هم وجود دارد که گسترش روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد و مانع از تعمیق روابط می­ شود. وجود این چالش­ ها بیش از آنکه مرتبط با رویکرد شخص رئیس جمهور یا نخست­ وزیر در پاکستان باشد، مربوط به چارچوب سیاست خارجی این کشور و محدودیت های آن است که از آن جمله به ملاحظات اسلام آباد در قبال ریاض مربوط می شود. روابط میان پاکستان و عربستان سعودی از لحاظ تاریخی نزدیک و دوستانه است، طوری که اغلب تحلیل‌ گران، از آن به عنوان یک «رابطه ویژه» نام می ­برد. ریاض از پاکستان به عنوان «نزدیک­ ترین متحد مسلمان عربستان سعودی» نام می­ برند و پاکستان نیز رابطه با عربستان سعودی را به عنوان «مهم ترین رابطه دو جانبه» در سیاست منطقه ای خود تعبیر می­ کند.

مریم نظیر کارشناس جنگ و صلح از دانشگاه دفاع ملی پاکستان معتقد است عواملی مخل روابط دو جانبه ایران و پاکستان هستند که عبارتند از: 1- حفظ توازن بین ایران به عنوان کشور همسایه و عربستان سعودی به مثابه یک متحد سنتی. 2- فرقه­ گرایی: بر اساس اطلاعات پورتال تروریسم جنوب آسیا، بین سال‌های 1989 تا 2014 میلادی، 4734 نفر در خشونت­ های فرقه ­ای در پاکستان کشته شده اند. این در حالی است که از پنج سال گذشته و با افزایش درگیری­ ها در غرب آسیا، فرقه‌ گرایی در پاکستان تشدید شده است. همچنین با شکست داعش در عراق و سوریه این احتمال وجود دارد که این گروه تروریستی در پاکستان و افغانستان فعال شود. 3- همکاری اقتصادی محدود: تجارت دو جانبه ایران و پاکستان بسیار محدود است و هیچ ارتباط مستقیم بانکی بین دو کشور وجود ندارد. 4- نگرانی پاکستان از پیوند هند - ایران - افغانستان: با توجه به روابط خصمانه هند با پاکستان، اسلام ­آباد تمایلی به حضور دهلی در مرزهای جنوب غربی خود یعنی در همسایگی با ایران ندارد. با این حال، ایران بارها این نگرانی را بی­مورد دانسته و تأکید کرده است که روابط دوجانبه پاکستان و ایران تحت تأثیر «عامل هند» قرار نمی­ گیرد.

صفدر سیال نویسنده پاکستانی معتقد است عربستان سعودی همواره درصدد تضعیف پیوندهای میان اسلام ­آباد و تهران بوده است. چنانچه طبق اطلاعات منتشره در سایت ویکی لیکس در سال 2009م، پادشاه عربستان سعودی پس از مشاهده روابط نزدیک آصف علی زرداری، نخست وزیر وقت پاکستان با ایران خطاب به زرداری اظهار کرده بود که سرِ فاسد یعنی نخست وزیر، بدن یعنی کشور پاکستان را آلوده خواهد کرد! سیال در ادامه بر وجود چالش فرقه­ گرایی و فعالیت گروه­ های ضد شیعه  از جمله تحریک طالبان پاکستان در ایالت بلوچستان که اتفاقا با داعش نیز بیعت کرده ­است را از جمله چالش­ های موجود در روابط ایران و پاکستان می ­داند. در ضمن، مشارکت ایران با هند در بسیاری از پروژه‌­ها و ساخت ­و سازهای مهم استراتژیک در افغانستان مورد رضایت پاکستان قرار ندارد. برخی از  محافل پاکستان فکر می­ کنند که هند از بندر چابهار جهت رقابت با بندر گوادر استفاده می­ کند. هند همچنین از خاک افغانستان برای حمایت از شورش ناسیونالیست ­های بلوچ دراستان بلوچستان پاکستان و حمایت از طالبان پاکستان سود می­ برد؛ لذا همکاری ایران با هند در افغانستان می ­تواند به عنوان یک عامل تحریک کننده در روابط تهران و اسلام ­آباد باشد.

این در حالی است که از نظر تهران همکاری های ایران با هند می تواند مکمل همکاری ها با پاکستان باشد. و در این راستا سال هاست که ایران بر ضرورت تکمیل خط لوله انتقال گاز به پاکستان و هند به عنوان خط لوله صلح تاکید می کند. پیوندهای اقتصادی میان ریاض و اسلام آباد بسیار قوی است؛ عربستان سعودی مهم ترین تأمین کننده نفت پاکستان است و حدود 2.5 میلیون کارگر مهاجر پاکستانی نیز در این پادشاهی در وضعیت نامناسبی مشغول به کار هستند. ریاض در سال 2018م، یک وام اضطراری 6 میلیارد دلاری به اسلام آباد پرداخت کرد. بن ­سلمان در سفر سال 2019م، به پاکستان متعهد شد 20 میلیارد دلار در این کشور سرمایه‌ گذاری نماید و شرکت آرامکو عربستان سعودی نیز گاز طبیعی مایع را به پاکستان عرضه کند. 

ریاض تصور می کند که داشتن متحدی قدرتمند در مرزهای شرقی ایران، بر توازن قدرتش در مقابل ایران تاثیر مثبت می‌گذارد. به‌ علاوه، عربستان سعودی با نزدیک نگه داشتن پاکستان به خود سعی دارد، ایران را از داشتن یک متحد مهم بالقوه محروم کند. تحت تاثیر این سیاست ها به نظر می رسد اسلام‌ آباد سعی دارد در روابط با ایران تا حدی پیش نرود که خشم ریاض را برانگیزد. اما هم­زمان پاکستان نگران عواقب برآمده از سیاست نزدیکی بی­ قید و شرط به عربستان سعودی است؛ پاکستان از آن واهمه دارد که همراهی با عربستان سعودی، پای پاکستان را نیز به درگیری‌ها و بحران‌های غرب آسیا بکشد. پاکستان اگر چه خود را متحد عربستان سعودی معرفی کرده است، اما در عمل نتوانسته در صحنه‌های حساسی که یک طرف آن ایران بوده، ورود کند؛ به عنوان مثال، در جنگ یمن، پاکستان از نظر سیاسی در کنار ریاض ایستاده و در همان حال از همراهی نظامی با آن طفره رفته است.

عمران­ خان در دوران مبارزات انتخاباتی، مواضع تندی علیه آمریکا اتخاذ نمود. اما پس از پیروزی در انتخابات، عمران­ خان با لحنی ملایم تر اعلام کرد که ما خواهان روابط متقابل سودمند و متعادل با آمریکا هستیم و نه روابط یک­ طرفه فعلی. به همین دلیل  ترامپ در سفر عمران­ خان به آمریکا در اواخر تیر ماه 1398/ جولای 2019م علاوه بر طرح پیشنهاد میانجی گری برای کمک به حل مناقشه کشمیر میان اسلام ­آباد و دهلی­ نو که برعکس هند منجر به خرسندی پاکستانی ­ها شد، از احتمال از سرگیری کمک‌های تعلیق شده نظامی آمریکا به پاکستان نیز سخن گفت. هم­چنین، وزارت امور خارجه آمریکا با برنامه اختصاص 125 میلیون دلار برای پشتیبانی لجستیکی و فنی از جنگنده­ های اف-16 پاکستان موافقت کرد. پاکستان با دستگیری حافظ سعید، رهبر جماعت الدعوه و کمک به آمریکا برای دست­یابی به توافق صلح در افغانستان در جریان مذاکره با طالبان تلاش کرده است تا نظر مساعد دولت ترامپ را بیشتر جلب کند. با توجه به علایق عمران­ خان به ایران و جایگاه تهران در سیاست خارجی اسلام ­آباد از یک سو و وابستگی پاکستان به کمک های آمریکا از سوی دیگر عمران خان سعی دارد در جهت کاهش تنش ها بین ایران و آمریکا ایفای نقش کند. 

در زمان حکومت طالبان حمایت اسلام ­آباد از این رژیم، هند و ایران را در ائتلاف ضد طالبان نزدیک کرد. در واقع، هند و ایران هر دو نگران تروریسم و افراطی­ گری هستند که منشاء آن گروه های تکفیری مورد حمایت عربستان سعودی و مستقر در پاکستان است .افزایش تهدیدات امنیتى ناشى از پدیدة تروریسم، به‌ ویژه اقدامات گروه­هاى افراطى و تکفیرى در منطقه آسیاى غربى و جنوب غربى آسیا و همچنین شبه قاره هند، تهدیدهاى مشترکى براى امنیت ملى دو کشور و ثبات امنّیتى منطقه محسوب مى­شود. تجربه نشان داد که هرگاه در افغانستان و پاکستان گروه­ های تروریستی و تندرو قدرت بیشتری یافته اند. دامنۀ ناآرامی­ ها و تنش ­های به وجود آمده از ناحیه این گروه­ ها به هند و ایران سرایت کرده است. چالش های موجود در مناسبات ایران و پاکستان در شرایطی است که مواضع اسلام آباد در دوره  عمران خان حاکی از عزم این کشور برای تاثیر نپذیرفتن از امریکا، عربستان سعودی و سایر نیروهای ثالث در مناسبات با ایران است .تهران نیز بر گسترش روابط با پاکستان به عنوان یک اولویت ویژه نگاه می کند.