IRIB World Service

در قسمت ششم از برنامه چشم انداز توسعه مناسبات تهران – اسلام آباد، موانع و چالش های روابط ایران و پاکستان در دوره عمران خان - قسمت اول را بررسی خواهیم کرد.

علی­رغم وجود بسترها و زمینه­ های همکاری میان ایران و پاکستان در زمینه­ های مختلف اقتصادی، سیاسی، آموزشی، فرهنگی، درمانی، علمی و رسانه­ ای، موانع و چالش هایی نیز وجود دارند که گسترش روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهند و مانع از تعمیق روابط می­ شوند. وجود این چالش­ ها بیش از آنکه مرتبط با رویکرد شخص رئیس جمهور یا نخست­ وزیر در پاکستان باشد، بیشتر مربوط به چارچوب سیاست خارجی این کشور و محدودیت های آن بوده است.

در روند تکوین روابط میان ایران و پاکستان، کشور افغانستان به عنوان یک متغیر مهم امنیتی حضور دارد. افغانستان مشترکات فراوان فرهنگی، قومی و دینی با هر دو کشور ایران و پاکستان دارد. گرایش نسبی فرهنگی برخی از اقوام افغانستان مانند تاجیک ها، هزاره ها و قزل­باش ها به ایران، و گرایش اقوام  بلوچ و پشتو­ن­ به پاکستان، از عمده دلایلی است که سبب شده دو کشور ایران و پاکستان در تحولات افغانستان، بسترهای نفوذ قابل اتکایی داشته باشند. از دید اسلام­ آباد، افغانستان عمق استراتژیک پاکستان است و می­تواند به ایجاد توازن نسبی قدرت پاکستان در مقابل هند در جنوب آسیا کمک کند. این مسئله ای است که از دید اسلام آباد نباید از سوی هیچ کشور دیگری نادیده گرفته شود. با توجه به عدم اعتماد موجود در روابط کابل و اسلام ­آباد، برخی محافل در پاکستان نگرانی دارند که هرگونه نفوذ تهران در کابل، باعث تضعیف نفوذ و قدرت پاکستان در افغانستان شود. و یا اینکه دو کشور به توافقاتی دست یابند که ضرورتاً منافع پاکستان را در بر نداشته باشد. این در شرایطی است که رویکرد ایران پایه گذاری همکاری های سه جانبه تهران ،کابل و اسلام آباد می باشد. از دیگر موارد اختلافی ایران با پاکستان در افغانستان، پشتیبانی پاکستان از ادامۀ حضور نیروهای آمریکا در افغانستان است.

پاکستان پس از حادثه 11 سپتامبر2001م، نه تنها نتوانست مانع حمله آمریکا به افغانستان شود. بلکه با واشنگتن در این زمینه همراهی نشان داد تا به زعم خود از حمله آمریکا به اسلام آباد جلوگیری کند. اما در عمل پاکستانی ها سعی کردند ضمن ادامه حمایت مخفیانه از طالبان، آمریکا را به نوعی در باتلاق افغانستان گرفتار کنند و مانع از پیروزی آنها شوند و هزینه­ های جنگ را بالا ببرند. همچنین اسلام آباد به بهانه مبارزه علیه تروریسم، با استفاده از حضور نیروهای آمریکا در افغانستان و نیاز آمریکا به پاکستان جهت تأمین تدارکات، مبالغ هنگفتی از کاخ سفید دریافت کرده است. این درحالی است که ایران، حضور آمریکا در افغانستان را باعث بی­ثباتی در منطقه می­داند. با توجه به اینکه پاکستان همواره روابط نزدیکی با طالبان دارد. در پاییز سال 1398/۲۰۲۰ شاهد سفر مقامات طالبان به پاکستان بودیم که در جریان آن، طالبان تمایل خود را به پیگیری مذاکرات با آمریکا با میانجیگری پاکستان مطرح نمود. در حالی که ایران همواره تأکید کرده است که رویکردی سیاسی و بین­ الافغانی می­ تواند بهترین راه جهت حل مشکلات افغانستان باشد نه رویکرد نظامی و مداخله کشورهای فرامنطقه­ ای در افغانستان. این رویکرد ایران با توجه به افزایش بی اعتمادی ها به آمریکا در منطقه، اخیرا بیشتر مورد توجه طرف های افغانی قرار گرفته است.

با استقرار دولت طالبان در افغانستان و شناسایی آن از سوی پاکستان، روابط ایران و پاکستان رو به سردی گرایید. تنش در روابط دو کشور ایران و پاکستان در سال 1998م زمانی به اوج رسید که طالبان تعدادی از دیپلمات­ های ایرانی در شهر مزارشریف را به شهادت رساندند. ایران با تمرکز قوای نظامی در امتداد مرزهای خود با افغانستان به آن حادثه عکس‌العمل نشان داد. پس از 11 سپتامبر و سقوط رژیم طالبان راه برای بهبود روابط ایران و پاکستان هموار شد. ایران در طی سال­ های اخیر، به موازات مخالفت طالبان با حضور اشغالگرانه آمریکا در افغانستان گفتگوهایی با طالبان را پذیرفته است. به‌ طوری که اعضای طالبان جهت مذاکره با جمهوری اسلامی به ایران آمدند. جمهوری اسلامی ایران بیش از 900 کیلومتر با افغانستان مرز مشترک دارد و لازم است با هدف ایجاد ثبات ، با طالبان که بخش های قابل توجهی از افغانستان را در کنترول دارند، مذاکره داشته باشد.ضمن اینکه به دنبال توافق طالبان و امریکا و آغاز خروج نیروهای تروریست ارتش امریکا از افغانستان از مارس ۲۰۲۰ بسترهای جدیدی برای همکاری تهران و اسلام آباد در افغانستان ایجاد می شود.

هم­جواری پاکستان با استان سیستان و بلوچستان ایران و پیوندهای فرهنگی بلوچ­های دو کشور اگرچه فرصتی برای همکاری فی ما بین بحساب می آید، اما رشد گروه­ های مسلح افراط گرا در مرزها و آموزش عملیاتی آنها در خاک پاکستان باعث شده است تا این موضوع، به چالشی امنیتی در روابط دو کشور تبدیل شود. فعالیت تبه کاران و خشونت طلبان وابسته به قدرت های خارجی، جریان غیرقانونی مواد مخدر، اسلحه و مهاجران غیر قانونی سبب شده است که مناطق بلوچ نشین در ایران و پاکستان از جمله توسعه نیافته و محروم ترین مناطق هر دو کشور باشند. در یک دهه گذشته گروهک تروریستی موسوم به جندالشیطان که عقبه­ اش در مناطق مرزی پاکستان است، دست به عملیات تروریستی در ایران و ناامنی در مرزها زده است. مقامات پاکستان همواره از فعالیت این گروه در خاک پاکستان اظهار بی­اطلاعی کرده اند اما اطلاعات موثقی وجود دارد مبنی بر اینکه این گروه­ ها تا حدودی تحت حمایت سازمان اطلاعات ارتش پاکستان و در راستای منافع عربستان سعودی عمل کرده اند و مسئولیت برخی حملات به اهداف نظامی و غیر نظامی در ایران نیز بر عهده آن ­هاست. 

چالش بلوچستان میان ایران و پاکستان زمانی برجسته ­تر می­ شود که در نظر داشته باشیم فعالیت گروه­ های تروریستی معاند با ایران در خاک پاکستان از حمایت مالی و فکری عربستان سعودی برخوردار است. سعودی سعی دارد از طریق ارسال دلارهای نفتی خود، تعداد و عمق عملیات­ های این گروه­ های تروریستی را وسعت ببخشد تا  امنیت مناطق و استان­ های مرزی ایران، به عنوان مهم­ ترین رقیب منطقه ­ای خود را تضعیف کند. فعالیت گروه­ک های تکفیری نظیر جندالشیطان و جیش الظلم، با تامین مالی توسط عربستان سعودی پشتیبانی می شود. جیش الظلم، گروه تروریستی به ظاهر مدعی حقوق بلوچ­ های ایران است که در پاکستان مستقر می‌باشد. جیش الظلم با گروه ­های ضد شیعه تحت حمایت عربستان سعودی که سابقه حمله به اهداف ایرانی و حتی پاکستانی شیعی دارند، مرتبط است. پس از حادثه تروریستی خاش در زمستان 1397/ زمستان 2018م سپاه پاسداران در بیانیه­ ای، حامیان این حمله را عربستان سعودی، آمریکا و رژیم صهیونیستی معرفی کرد. برخی صاحبنظران معتقدند نیاز اقتصادی پاکستان به کمک­ های ریاض همواره نقش مهمی در سیاست های منطقه ای اسلام آباد داشته است، بطوریکه پرداخت کمک اقتصادی می­ تواند به صورت بالقوه به عنوان ابزار نفوذریاض بر پاکستان و سیاست­ های این کشور محسوب شود.

در حالی که دولت عمران­ خان هنوز بدهی­ های زیادی برای توسعه طرح ­های زیربنایی خود از جمله در پروژه توسعه زیرساخت­ های کریدور اقتصادی سراسری از بندر گوادر به استان سینگ کیانگ چین دارد، از ریاض جهت حضور در پروژه یک کمربند- یک جاده دعوت کرده است، تا عربستان سعودی سرمایه­ گذاری 10 میلیارد دلاری در بندر گوادر پاکستان انجام دهد. با توجه به مجاورت جغرافیایی ایالات بلوچستان پاکستان با جمهوری اسلامی ایران و فعال شدن بندر چابهار در ایران و گسترش نفوذ تهران در منطقه به نظر می رسد عربستان سعودی از پیوند بنادر چابهار ایران و گوادر پاکستان و نزدیکی بیشتر تهران و اسلام آباد نگرانی دارد.

محمد نوید قیصر، صاحب نظر پاکستانی از دانشگاه قائد اعظم اسلام ­آباد بر این باور است که چالش مهم در روابط ایران و پاکستان وجود دو فاکتور به نام هند و عربستان سعودی است. پاکستان با عربستان سعودی به عنوان رقیب منطقه­ ای ایران روابط استراتژیک دارد. ایران نیز روابط نزدیکی با هند به عنوان رقیب همیشگی پاکستان برقرار کرده است. بنابراین می­ توان گفت اسلام ­آباد و تهران درک متفاوتی از تهدید دارند؛ اسلام آباد، هند را به عنوان دشمن خود در نظر می­ گیرد و عربستان سعودی را به عنوان متحد نزدیک خود می­ داند. این در حالی است که ایران، رژیم صهیونیستی و ایالات متحده را تهدیدهای اصلی برای منطقه می داند. در مجموع، به نظر می­ رسد در دوران نخست وزیری عمران­ خان، اگر او موفق به میانجی گری میان ایران و عربستان سعودی شود و سطح اختلافات دو کشور را کاهش دهد می ­توان شاهد کاهش عملیات­ های تروریستی فرقه­ گرایانه پاکستان از خاک پاکستان باشیم.ضمن اینکه دو کشور طی سالهای اخیر گام های مهمی برای رفع چالش ها و اختلافات و حرکت به سوی همکاری های سیاسی،فرهنگی ،اقتصادی و امنیتی برداشته اند. بطوریکه امروزه و بویژه پس از روی کارآمدن عمران خان ،مقامات اسلام آباد برعدم تاثیر پذیری سیاست خارجی این کشور از عربستان سعودی تاکید می کنند.