جنبش جلیقه زردها (1)/ ویژگیهای جنبش جلیقهزردها
در قسمت اول از مجموعه متون جنبش جلیقه زردها، ویژگی این جنبش بررسی خواهد شد.
در قسمت اول از این مجموعه مقالات، ده ویژگی شاخص جنبش جلیقه زردها را ذکر خواهیم کرد.
اولین ویژگی جنبش جلیقه زردها در فرانسه، خودبرانگیختگی جنبش و فقدان رهبری با اتکا به سازماندهی از طریق شبکههای اجتماعی است. سازماندهی شدن از طریق شبکههای اجتماعی، شکلگیری بهصورت خودجوش و همچنین فقدان رهبری از ویژگیهای این جنبش اجتماعی است. شایان ذکر است این جنبش به تشکلهای واسط از قبیل سندیکاها، متکی نبوده و متشکل از طبقات ضعیف و متوسط جامعه فرانسه بوده است. جنبش جلیقهزردها بسیاری از ویژگیهای جنبشهای اجتماعی نوین از قبیل عدم وجود سلسلهمراتب بین اعضا، سازماندهی از طریق شبکههای اجتماعی و همچنین عدم وابستگی به گروهی خاص را داراست. البته بروز خشونت در این جنبش تنها عامل تفاوت جنبش جلیقهزردها با نظریه اجتماعی نوین بهحساب میآید.
دومین ویژگی این جنبش حضور اقشار مختلف مردم در آن است. جنبش جلیقه زردها از نظر بسیاری از کارشناسان مسائل سیاسی و مورخان فرانسوی در این کشور از جمله میشل پیژنه (Michel Pigenet)، استاد تاریخ دانشگاه سوربن، ونسان تیبرژ (Vincent Tiberj)، استاد دانشگاه و پژوهشگر مرکز امیل دورکیم و نیز محقق مدرسه علوم سیاسی پاریس شعبه بوردو (délégué recherche de Sciences Po Bordeaux)، الکسیس اسپیر (Alexis Spire)، جامعه شناس مرکز ملی تحقیقات علمی (Centre national de la recherche scientifique) بیسابقه بوده است، بهگونهای که اقشار مختلف مردم، اعم از پیر و جوان و همچنین زنان در آن حضور چشمگیر داشتهاند. همصدایی معترضان ساکن پاریس با معترضان دیگر شهرهای بزرگ و کوچک فرانسه از دیگر خصوصیات این جنبش به شمار میآید.
اعضای جلیقهزردها ازلحاظ جامعهشناختی شهروندانی هستند که زندگیشان ازنظر اقتصادی بهسختی میگذرد. بهطور مثال، کارگران و یا کارمندانی که حقوق مکفی دریافت نمیکنند. یا کاسبان و کشاورزانی که درآمد ثابتی ندارند و یا بازنشستگانی که مستمری ناچیزی دریافت میکنند، بدنه این جنبش را تشکیل می دهند. چنانچه میزان قابل توجهی از آنان در شهرهای کوچک، مناطق روستایی و در حاشیه شهرهای بزرگ، زندگی می کنند.
سومین ویژگی جنبش جلیقه زردها، تحول مطالبات در آن است. معترضان که در روزهای آغازین جنبش یعنی مورخ 17 نوامبر 2018، خواهان حذف مالیات بر سوخت و حذف محدودیت حداکثر سرعت در جادههای بین شهری بودند، پس از گذشت چند روز از آغاز جنبش یعنی از حدود 3 نوامبر 2018، رفع نابرابری اجتماعی و مالیاتی را مطالبه کردند. آنان به فقدان زیرساختها و همچنین وسایل حملونقل عمومی در مناطق روستایی و افزون بر آن، تخصیص ناعادلانه حقوق و مزایا به نمایندگان پارلمان و منتخبان مردم اعتراض کردند. جلیقه زردها، خواهان افزایش قدرت خرید، افزایش حقوق بازنشستگان، برقراری مجدد مالیات بر ثروت و همچنین ایجاد سازوکاری برای دریافت مالیات از شرکتهای بزرگ آلودهکننده هوا از قبیل شرکتهای نفتی و کشتیهای دریایی شدند. اما پس از گذشت چند هفته، مطالباتشان رنگ و بویی سیاسی به خود گرفت و استعفای ماکرون را هدف قرار دادند. حتی برخی دیگر از معترضان نیز خواهان اصلاحاتی در شیوه حکمرانی و افزایش مشارکت مردم در سرنوشت خود بودهاند.
تداوم بیوقفه جنبش جلیقه زردها دیگر ویژگی مهم این جنبش است. البته عده ای معتقدند که تعداد شرکتکنندگان و همچنین محبوبیت جلیقهزردها در افکار عمومی جامعه فرانسه کاهش یافته است. هرچند تظاهرات جنبش جلیقهزردها تقریباً بهطور منظم هر هفته شنبهها در شهرهای مختلف فرانسه برگزار میگردید، شیوع ویروس کرونا این موضوع را نیز تحت تاثیر قرارداد. پنجمین ویژگی جنبش جلیقه زردها، بروز رفتارهای خشونتبار از سوی معترضان و اتخاذ رویکرد سرکوبگرانه از سوی پلیس فرانسه است. بی اعتمادی به نظام سیاسی حاکم بر فرانسه را می توان ششمین ویژگی جنبش جلیقه زردها دانست. در واقع، ازنظر سیاسی جلیقهزردها نماد بیاعتمادی بهنظام سیاسی موجود در فرانسه هستند. جلیقهزردها معتقدند احزاب سیاسی حاکم در فرانسه نماینده اقشار ضعیف نیستند. درنتیجه این قشر از جامعه فرانسه یا عدم مشارکت در انتخابات را در پیش میگیرند و یا به احزاب غیرحکومتی مانند تجمع ملی (Rassemblement national) گرایش پیدا میکنند.
هفتمین ویژگی جنبش جلیقه زردها، بی اعتمادی و نفرت از رسانهها و نخبگان از سوی اعضای این جنبش است. رسانه های فرانسه آنگونه که جلیقه زردها انتظار دارند، به این جنبش نمی پردازند و مطالبات جلیقه زردها را بیان نمی کنند. به طوری که بیطرفی در انعکاس رویدادهای سیاسی از سوی این رسانهها، بی اعتمادی و نفرت از رسانهها را در پی داشته است. این موضوع، پس از گذشت چندین ماه از جنبش، نهتنها کاهش نیافته، بلکه در حال بسط و گسترش است. فحاشی و اعمال خشونت بدنی علیه روزنامهنگاران بازنمود این خشم و نفرت است. هشتمین ویژگی جنبش جلیقه زردها، نفی ارزشهای حاکم بر جامعه فرانسه است.
از منظر جلیقهزردها، نخبگان فرهنگی جامعه فرانسه زنستیز، بیگانهستیز، دارای افکار بسته و ناسیونالیست هستند. این موضوع مورد انتقاد برخی از اندیشکده های فرانسوی نیز قرار گرفته است. چنانچه اندیشکده تِرانووا (Terranova) در گزارشی به توجه ویژه احزاب دست چپی بر آرای کارگران، فارغالتحصیلان بیکار، جوانان، اقلیتها، محلههای فقیرنشین و زنان پرداخته است. علیرغم حمایت قابلتوجه مردم فرانسه از جنبش جلیقهزردها بهعنوان جنبشی اعتراضی به سیاستهای مالی و مالیاتی ماکرون، این جنبش تاکنون در عرصه سیاسی نتوانسته توفیقی در انتخابات پارلمان اروپا کسب کند. شایان ذکر است که حزب اتحاد زرد 0.54 % از مجموع آرا را کسب نموده است، حالآنکه برای تصاحب یک کرسی در پارلمان اروپا بایستی 5% از آرا کسب نمود.
یکی دیگر از ویژگیهای جنبش جلیقهزردها نفی فرصتطلبی انتخاباتی توسط بخشی از جلیقهزردها است. نمونه بارز این امر را میتوان در برخوردهای توهینآمیز و هجمههای وارده بر فعالیتهای انتخاباتی اینگرید لاواسور (Ingrid Lavasseur)، یکی از سخنگویان جنبش و نامزد حزب اتحاد زرد در شبکههای اجتماعی ملاحظه کرد. طیفهایی از جلیقهزردها تلاشهای انتخاباتی وی را بهمنزله خیانت به جنبش و فرصتطلبی قلمداد کردند، تا آنجا که نهایتاً لاواسور مجبور به انصراف از نامزدی در انتخابات پارلمان اروپا شد. دهمین ویژگی جنبش جلیقه زردها، حمایت توامان راست و چپ افراطی از آن است. ژان لوک ملانشون Jean-Luc Mélenchon، رهبر حزب فرانسه تسلیم ناپذیر (la France Insoumise)، با گرایش چپ افراطی، در تجمعات جلیقه زردها حاضر شده و به تحسین برخی از چهرههای این جنبش از جمله اریک دروئه (Eric Drouet) پرداخته است. مارین لوپن، رهبر حزب تجمع ملی، با گرایش راست افراطی، نیز همواره در کنار اعضای جنبش جلیقه زردها بوده است و حمایت خود را از این جنبش از روز آغاز جنبش آشکارا اعلام کرده است.
دکتر محمدرضا دهشیری، استاد دانشکده وزارت امور خارجه ایران در زمینه روابط بین الملل، معتقد است: جنبش جلیقهزردها مظهر اعتراض طبقات ضعیف و متوسط جامعه فرانسه به سیاستهای اقتصادی و مالیاتی امانوئل ماکرون و ماحصل افزایش شکافهای اقتصادی و اجتماعی در این جامعه محسوب میشود. این جنبش که به لحاظ بروز خشونت و میزان تداوم در جمهوری پنجم فرانسه بیسابقه است، شکافهای اقتصادی و اجتماعی، نابرابری فزاینده و بیاعتمادی عمومی روزافزون مردم فرانسه نسبت به سیاستهای ماکرون و همچنین نهادهای دولتی این کشور را هویدا ساخته است.
جنبش جلیقهزردها در فرانسه هرچند در اعتراض به سیاستهای اقتصادی و مالیاتی ماکرون آغاز شده است ولی زمینه پیدایش آن را بایستی در تعمیق شکافهای اقتصادی و اجتماعی در فرانسه دانست. افزایش فقر و بیکاری و نابرابری و ناامیدی درباره بهبود وضعیت زندگی طبقات ضعیف به دلیل نابرابری فرصتهای رشد و ترقی در این کشور، سرانجام منجر به بروز راهپیماییهای اعتراضی مداوم در این کشور گردیده است. واکنش خشن پلیس فرانسه در سرکوب معترضان و اقدامات ناکافی ماکرون در اصلاح وضعیت موجود ازنظر طیف وسیعی از جامعه فرانسه را بایستی علت تداوم این جنبش دانست. رفتارهای ناشیانه دولت ماکرون در برخورد با معترضان سبب شده تا ماکرون در بین کاربران شبکه های اجتماعی و همچنین برخی از روزنامه ها، بهعنوان چهرهای دیکتاتور مآب در داخل و خارج فرانسه شناخته شود.
جنبش جلیقه زردها، نشانگر شکاف بین غنی و فقیر در جامعه فرانسه است. این حرکت مردمی نشان داد که سیاست های دولت کنونی فرانسه چندان در راستای تقویت گروه های آسیب پذیر در این کشور نیست و بیشتر درصدد کسب رضایت ثروتمندان است تا کماکان در قدرت باقی بماند. این رویه مصداق بارز بی عدالتی و سودجویی اقتصادی و سیاسی است چراکه طبقات پایین جامعه به لحاظ سرمایه اقتصادی قربانی می شوند تا طبقات بالای جامعه به لحاظ سیاسی و اقتصادی در قدرت باقی بمانند.