IRIB World Service

در قسمت نهم، دیدگاه صاحبنظران و اندیشکده ها درباره ظرفیت های چابهار برای همگرایی بررسی می شود.

همانطور که در برنامه های قبلی گفته شد، منطقه آزاد چابهار از ابعاد ملی، منطقه ای و بین المللی دارای مزایا و ویژگی های منحصر به فردی است و به لحاظ ژئوپلیتیکی دارای وزن بالایی در روند همگرایی منطقه‌ای پیرامون ایران است. منطقه آزاد چابهار برای تمامی کشورهای پیرامون آن از قبیل ایران، آسیای مرکزی، هند، افغانستان و روسیه ظرفیت های فراوانی در مسائل اقتصادی و تجاری دارد.از نظر کارشناسان، چابهار برای تمامی کشورهای منطقه دارای مزیت و منافع می باشد. هند از جمله کشورهایی هست که در چابهار سرمایه گذاری کرده است. اندیشکده شورای روابط بین الملل روسیه در مطلبی با اشاره به این موضوع، معتقد است: هند و ایران می‌توانند سهم اساسی در صلح، ثبات و رونق منطقه داشته باشند.اندیشکده امریکایی بروکینگز نیز می نویسد : نزدیکی چابهار به غرب هند و بنادر کندلا، موندرا و بمبئی برای دهلی اهمیتی بی‌بدیل دارد.مرکز مطالعات راهبردی و بین‌الملل نیز در گزارشی همکاری هند و ایران در بندر چابهار را از لحاظ پویایی‌های منطقه‌ای مورد بررسی قرار داده است و می نویسد: هند، ایران و افغانستان در تلاش هستند تا توسعه یکپارچه زیرساخت‌های اتصال از جمله بنادر و شبکه‌های جاده‌ای و ریلی را ادامه دهند تا فرصت‌های بیشتری برای دسترسی به بازار منطقه‌ای و ادغام اقتصادهایشان فراهم شود. 

نه تنها اندیشکده های غربی، بلکه اندیشکده های منطقه آسیا نیز از جمله، اندیشکده مطالعات استراتژیک اسلام‌آباد در خصوص ظرفیت های چابهار مطالعاتی داشته اند. نتایج مطالعه این اندیشکده در مقاله‌ای با عنوان «گوادر و چابهار: رقابت یا همکاری» حاکی از این است که علیرغم برخی از تبلیغات منفی، بنادر گوادر و چابهار می توانند زمینه ساز توسعه همکاری های دو کشور باشند و رویکرد پاکستان مبتنی بر همکاری  به جای رقابت دو بندر گوادر و چابهار می باشد. اهمیت این موضوع از آن جهت است که برخلاف تبلیغات رسانه های غربی، بندر چابهار تنها دارای کارکرد اقتصادی برای هند و افغانستان نیست بلکه همه کشورهای منطقه می توانند از موقعیت ارتباطی وتجاری بی نظیرآن استفاده کنند.رویکرد کشورهای مختلف نظیر چین، روسیه و ژاپن برای سرمایه گذاری در چابهار نشاندهنده این موضوع است.

چین؛ در یک دهه اخیر و به ویژه با روی کار آمدن ترامپ در آمریکا، به عنوان قدرتى در برابر بلوک غرب و به ویژه آمریکا و رقیبى ایدئولوژیک براى کاپیتالیسم به شمار مى‌آید. دو کشور ایران و چین، منافع بسیاری در همکاری‌های اقتصادی ، سیاسی و دفاعی دارند. چنانچه تامین امنیت منطقه‌ای، مبارزه با تروریسم و گسترش تروریسم بین‌المللی، ثبات جهان و ایجاد امنیت دریایی در دستور کار ایران و چین بوده است. ایران و چین به همراه روسیه در اواخر سال 2019 رزمایش مشترکی در آبهای چابهار برگزار کردند. در راستای همین رویکرد ، چین به سرمایه گذاری در بندر و منطقه آزاد چابهار تمایل نشان داده است. پیرمحمد ملازهی، کارشناس مسائل سیاسی معافیت بندر چابهار از تحریم های آمریکا را نه در راستای کمک به افغانستان، بلکه بر اساس سیاست‌های خاص منطقه‌ای آمریکا و رقابتی که با چین دارد، تحلیل می کند. از نظر وی، آمریکا برای موازنه و کنترل چین، به هند فرصت قدرتمند شدن داده است. این در شرایطی است که فراهم شدن شرایط سرمایه گذاری چین در چابهار نشان می دهد که چابهار میدانی برای رقابت چین و هند نیست بلکه فرصتی برای همکاری های دو کشور می باشد، کما اینکه فرصتی برای همکاری های افغانستان و پاکستان نیز می باشد.

 منطقه آزاد چابهار از یک سو تنها بندر اقیانوسی ایران است و از سوی دیگر دسترسی به آب‌های آزاد را برای کشورهای آسیای مرکزی فراهم می‌کند و آنها را از تنگنای ژئوپلیتیکی و اقتصادی خارج می‌سازد. آسیای مرکزی از مناطقی است که به دریای آزاد راه ندارد و بدین جهت در خشکی محصور است. آسیای مرکزی از شرق و جنوب به کوه‌ها منتهی می‌شود و در نواحی شمال، با بیابان‌ها و استپ‌ها و در غرب با دریای خزر محصور شده است. بدین ترتیب، دسترسی به آب‌های جنوب ایران بیشترین مزیت و منافع را برای کشورهای این منطقه دارد. این کشورها در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به مسیرهای راهبردی و جنوبی ایران، به‌ویژه کریدور بین‌المللی ترانزیت شمال ــ جنوب داشته‌اند. این موضوع در تحلیل های اندیشکده های امریکایی از ظرفیت های چابهار نیز مورد توجه قرار گرفته است. از نگاه شورای آتلانتیک، بندر و منطقه آزاد چابهار علاوه بر تسهیل ارتباط آسیای مرکزی با بازارهای جهانی، پتانسیل های زیادی برای توسعه مناسبات تجاری ایران و کشورهای قفقاز از جمله جمهوری آذربایجان دارد. این اندیشکده امریکایی تاکید می کند که اهمیت منطقه چابهار در حال افزایش است و سرانجام به یکی از بزرگترین مسیرهای تجاری دنیا تبدیل می‌شود.

چابهارمزیت های تجاری و ارتباطاتی متعددی برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز دارد.  کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بر اساس یک راهبرد اشتباه و ناکارآمد همواره برای تامین امنیت، خود را نیازمند حضور نظامی امریکا و استعمار انگلیس کرده اند. حال آنکه این منطقه نیازمند نظمی فراگیر، جامع و پایدار است که نیروهای فرامنطقه‌ ای در آن حضور نداشته باشند. چابهار می‌تواند به محل سوخت‌گیری کشتی‌های اقیانوس‌پیما و ادامه مسیر آنها به سمت خلیج فارس باشد. مهم‌ترین ظرفیت های اقتصادی بندر چابهار، ایجاد دسترسی با صرفه و اقتصادی به بازارهای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و آسیای مرکزی می باشد. در واقع چابهار بمثابه پلی برای ارتباط بازارهای حوزه خلیج فارس با روسیه، آسیای مرکزی، چین و هند و افغانستان می باشد. همچنین  ترانزیت مقرون به صرفه‌تر انرژی و واردات فراورده‌های معدنی از افغانستان، افزایش صادرات کشورهای منطقه و کاهش هزینه و زمان تجارت با اروپا از مزیت های بند چابهار است که در مطالعات موسسات اقتصادی بین المللی نیز به آنها اشاره شده است .

موقعیت راهبردی چابهار به گونه است که موجب تقویت کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب می‌شود. این کریدور، پروژه‌ای است که علاوه بر ایران، روسیه و هند، مراودات اقتصادی کشورهای مختلفی همچون بلاروس، قزاقستان، تاجیکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، اوکراین، بلغارستان و قرقیزستان را هم شامل می شود. این کریدور، اقیانوس هند و خلیج‌فارس را از طریق ایران به دریای خزر، سپس از طریق روسیه به سن‌پترزبورگ و شمال اروپا متصل و امکان انتقال کالا از بندر بمبئی هند به بندرعباس و بندر چابهار را فراهم می‌سازد. کالاها از بندر چابهار و از طریق راه آهن به بنادر دریای خزر منتقل می‌شوند و از آنجا از طریق رودخانه ولگا به روسیه و شمال اروپا تا فنلاند حمل می‌شوند. اندیشکده ژاپنی ایژییَن ریویو در مطلبی  می نویسد ایران انتظار دارد دالان شمال -جنوب  با اتصال راه آهن رشت به آستارا تا پایان سال 2020 تکمیل شود، بنابراین بنادر جنوبی ایران بویژه چابهار بهترین درگاه ارتباط قفقاز، آسیای مرکزی، روسیه به سمت اروپای شمالی، شرق اروپا خواهند بود.

آنچه بیش از هر چیزی چابهار را با اهمیت می کند، پتانسیل این بندر در تقویت همکاری و صلح منطقه‌ای است. از نظر کارشناسان، رونق چابهار می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری بازار مشترک آسیایی در منطقه شود و نیز همکاری‌های اقتصادی از طریق کریدور شمال – جنوب را تقویت کند. زهرا توحیدی کارشناس مسائل منطقه ای در ایران معتقد است: جغرافیای چابهار و قرار گرفتن آن در مرکزیت جغرافیایی سه قاره پهناور آسیا، اروپا و آفریقا که حدود پنج میلیارد نفر از جمعیت جهان را در برمی‌گیرد، موقعیت ژئوپلتیکی ویژه‌ای بدان بخشیده است و چابهار را به مثابه پلی میان کشور هند، به عنوان قدرتی در حال ظهور و افغانستان با کشورهای قفقاز، روسیه، ترکیه و نهایتا با اروپا مبدل ساخته است. چابهارهمچنین در تسهیل  انتقال امن و باصرفه نفت و گاز کشورهای منطقه نیز می تواند نقش آفرینی نماید. چنانچه راجیو نارایانان عضو اندیشکده انستیتو خدمات متحده هند (The United Service Institution of India) می گوید: این بندر، مسیر بهتری برای صادرات نفت و گاز روسیه به کشورهای واقع در منطقه «اقیانوس هند» فراهم می کند. روسیه مایل است از طریق کریدور شمال- جنوب با ایران و هند به عنوان شرکای استراتژیک خود ارتباط داشته باشد.راجیو نارایانان همچنین بر این اعتقاد است که بندر چابهار همه کشورهای منطقه از جمله ایران، افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی را منتفع خواهد کرد.

هرش وی پانت، رئیس مطالعات سیاسی ایالات متحده و هند در اندیشکده مطالعات راهبردی و بین‌الملل واشنگتن، نیز بر این عقیده می‌باشد که ایجاد قابلیت دسترسی و ارتباطی و مزایای اقتصادی حاصل از آن، به بندر چابهار موقعیتی ویژه می‌دهد. به دلیل چنین موقعیتی است که پس از افتتاح فاز اول بندر چابهار در دسامبر 2017 ، بسیاری از کشورها به سرمایه گذاری در این بندر اقدام کرده و یا در این خصوص ابراز تمایل کرده اند، بویژه اینکه ایران تسهیلات ویژه ای برای سرمایه گذاری های خارجی در بندر و منطقه آزاد چابهار فراهم کرده است. امروزه چابهار بستری برای همکاری اقتصادی و تجاری کشورهایی شده است که در برخی از حوزه ها اختلافات دارند اما همه آنها در اینکه باید از ظرفیتهای چابهار برای توسعه اقتصادی و ثبات منطقه ای استفاده کرد، اشتراک نظر دارند. بندر و منطقه آزاد چابهار کارکرد بی نظیر تزانزیتی و تجاری در میان سه قاره آسیا، اروپا و افریقا دارد. چنانچه بسیاری ازاندیشکده ها و صاحبنظران نیز اذعان دارند، با تدوام توسعه بندر چابهار،نقش آن به عنوان شاهراهی برای تقویت همکاری و همگرایی در منطقه بر اساس پیوندهای مشترک اقتصادی هر چه بیشتر افزایش خواهد یافت.