IRIB World Service

در قسمت سوم از برنامه چشم انداز توسعه مناسبات تهران – اسلام آباد، فرصت های همکاری اقتصادی ایران و پاکستان را بررسی خواهیم کرد.

زمینه­ ها­ و فرصت­ های همکاری ایران و پاکستان در دوره عمران­ خان را می­ توان در حوزه­ های متعددی از جمله اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، پزشکی و درمانی، علمی و دانشگاهی و رسانه­ ای بررسی نمود. روابط اقتصادی میان ایران و پاکستان از طریق کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و پاکستان اداره می­ شود که در سال 1986م تاسیس گردید.همکاری دو کشور در حوزه انرژی نیز از دهۀ 1990 میلادی به بعد، افزایش یافته است.عمده واردات پاکستان از ایران در بخش انرژی است. دو کشور در ماه مه سال 2009م قراردادی را منعقد ساختند که بر مبنای آن ایران متعهد شد تا در آغاز، روزانه 30 میلیون مترمکعب گاز به پاکستان انتقال دهد که حجم آن در نهایت باید به 60 میلیون مترمکعب در روز برسد. این قرارداد با رویکرد مداخله جویانه ریچارد هالبروک، نماینده وقت ویژه آمریکا در امور پاکستان و افغانستان روبه­ رو شد که هشدار داد اگرچه آمریکا می­ داند پاکستان با بحران‌های عظیم انرژی دست به گریبان است، اما تحریم ها علیه ایران می­ تواند بر پاکستان نیز تأثیر گذارد.  

گزارش منتشر شده کمیسیون مشترک اقتصادی بین ایران و پاکستان نشان دهنده این است که موانع غیرضروری در تجارت، حجم مبادلات دو طرف را بسیار پایین تر از ظرفیت های واقعی قرار داده است. طبق آمار سال 2018م، پاکستان هشتمین کشور در جهان برای محصولات صادراتی ایران است. از جمله دلایل پایین بودن سطح روابط اقتصادی ایران و پاکستان در سال­ های اخیر می­ توان به افزایش تحریم­ های آمریکا علیه ایران به ویژه تحریم بانک مرکزی، نبود خطوط کشتیرانی از بندر گوادر به چابهار، اتصال ضعیف راه آهن بین ایران و پاکستان، عبور تعدادی از محصولات ایرانی از کشور ثالث برای رسیدن به بازارهای پاکستان، بالا بودن موانع غیرتعرفه ­ای، بالا بودن حجم قاچاق در مقایسه با مبادلات رسمی،محدودیت­ هایی که برخی از بانک­ های پاکستانی برای گشایش اعتبار تاجران ایرانی ایجاد کرده­ اند ناامنی مرزی و مهم تر از همه، تأثیرپذیری همکاری­ های اقتصادی از تحولات منطقه­ ای اشاره کرد.

در کنار موانع موجود بر سر راه روابط اقتصادی بین دو کشور، فرصت هایی هم مبنی بر تقویت روابط وجود دارد. که می توان به همکاری های مشترک و بین المللی اشاره نمود. از جمله این فرصت ها سازمان همکاری اقتصادی  اکو به عنوان یک سازمان اقتصادی منطقه­ ای می باشد. سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه در سال 1341/ 1962م، این سازمان را پایه ­ریزی کردند. این سازمان هم اکنون با 10 عضو از ظرفیت های فراوان اقتصادی و منابع نفت و گاز و صنعت برخوردار است. هر یک از دو کشور ایران و پاکستان در اکو دارای منافع خاص خود هستند.

از خطوط اصلی منافع پاکستان در اکو، تأکید بر طرح­ هایی است که قادر باشند به صورت بنیادین بر اقتصاد پاکستان مؤثر واقع گردند. پاکستان می‌تواند ایران و افغانستان و در گام بعدی کشورهای حاشیه خزر را به شبه قاره هند و بازارهای آن مرتبط سازد. این بازارها خصوصاً از بعد انرژی اهمیت فراوان دارند. ایران برای کشورهای حاشیه شرقی دریای خزر، افغانستان و پاکستان عامل ارتباطی مهمی محسوب می‌شود. با توجه به سوابق همکاری ایران، پاکستان و ترکیه به عنوان سه کشور بنیان­گذار سازمان همکاری اقتصادی (اکو) و به‌ ویژه با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی این سه کشور، می‌­توان در جهت ارتقای همکاری­‌های سه جانبه میان آنها گام برداشت. در این زمینه، ایران می­‌تواند به‌عنوان یک مسیر ترانزیت ارزان و مطمئن، انتقال کالاهای پاکستان به ترکیه و سایر کشورهای اروپایی را تسهیل نماید.

 ایران و پاکستان همچنین از اعضای فعال سازمان همکاری اسلامی هستند. در دومین نشست سران کشورهای عضو که در سال 1974م در لاهور پاکستان برگزار گردید؛ همکاری ایران و پاکستان در موضوع فلسطین و مخالفت با اشغال­گری رژیم صهیونیستی، تاثیر تعیین کننده­ ای در تصویب قطعنامه نشست مذکور داشت. هم­چنین در اجلاس یازدهم وزرای خارجه کشورهای عضو سازمان که در سال 1980م در اسلام­ آباد تشکیل شد، قطعنامه مستقلی تحت عنوان محکومیت «تجاوز نظامی آمریکا به جمهوری اسلامی ایران» با همکاری و حمایت پاکستان، به تصویب رسید که در آن تجاوز نیروهای آمریکایی در جریان عملیات طبس به شدت محکوم گردید.

برخی از کشورهای غربی، گروه­ های تروریستی افراطی همچون داعش و القاعده را به عنوان مروجین اسلام معرفی می‌کنند، در حالی که آنها هیچ ارتباطی با اسلام ندارند. با توجه به رویکرد جمهوری اسلامی ایران جهت مقابله با اسلام هراسی در سطح بین ­المللی، سازمان همکاری اسلامی، نهاد مناسبی برای همکاری ایران و پاکستان در این خصوص و خارج کردن سازمان همکاری اسلامی از رویکرد انفعالی است. چنان­که عمران­ خان در چهاردهمین نشست سازمان همکاری اسلامی در شهر مکه در خرداد 1398 / 2019م ضمن انتقاد از رویکرد برخی از کشورهای عربی ، خطاب به کشورهای غربی اظهار داشت: « غربی ها باید به احساسات مسلمانان جهان احترام بگذارند .زمانی که اقدامات توهین ­آمیز به مقدسات اسلامی از جانب غرب رخ می ­دهد، ما متوجه واکنش غیرمؤثر سازمان همکاری اسلامی می­ شویم». پیگیری مواضع مشترک در خصوص مسئله فلسطین، کشمیر، وحدت میان مسلمانان، مقابله با فرقه­ گرایی و تروریسم نیز می ­تواند در چارچوب سازمان همکاری اسلامی مورد توجه دولت عمران­ خان و ایران قرار بگیرد.

 سازمان همکاری شانگهای فرصت دیگری از این همکاری های مشترک منطقه ای می باشد. این سازمان یک اتحادیه سیاسی-اقتصادی و امنیتی است که در سال 2001م رسماً پا به عرصه ظهور گذاشت. البته تا پیش از آن به‌ صورت پیمان شانگهای از سال 1996م، بین روسیه، چین، تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان و ازبکستان تاسیس شده بود. پاکستان و هند در سال 2005م به عنوان عضو ناظر به این سازمان ملحق شدند، و در سال 2017م نیز به عضویت دائم این سازمان درآمدند. دو قطب اقتصادی قرن 21 میلادی یعنی هند و چین نیازمند منابع انرژی هستند، پاکستان می­ تواند به عنوان یک خط ترانزیت انرژی از آسیای مرکزی و ایران به این دو کشور عمل کرده و موقعیت سیاسی، اقتصادی و بین ­المللی خود را ارتقاء بخشد. در همین راستا می­ توان به ایده «پاکستان به عنوان کریدور انرژی» برای اعضای سازمان همکاری شانگهای که از جانب اسلام­ آباد ارائه شده است، اشاره کرد. 

"سازمان کشورهای اسلامی در حال توسعه" موسوم به گروه D8 از جمله پیمان­ های منطقه­ ای است که با مشارکت کشورهای اسلامی در حال توسعه یعنی ترکیه، ایران، مصر، مالزی، اندونزی، نیجریه، بنگلادش و پاکستان به پیشنهاد مرحوم نجم­ الدین اربکان، نخست ­وزیر اسبق و اسلام­ گرای ترکیه و به دنبال سفر وی به 7 کشور در 15 ژوئن 1997م تاسیس شد. ارتقای جایگاه کشورهای در حال توسعه در اقتصاد جهانی، ایجاد روابط مستحکم اقتصادی بین کشورهای در حال توسعه اسلامی، متنوع­ سازی و ایجاد فرصت­ های جدید در روابط تجاری، تأمین استانداردهای زندگی بهتر و رفاه عمومی برای مردمان منطقه از جمله اهداف این گروه می ­باشد. در این راستا یکی از راه ­های افزایش همکاری­ های دو کشور ایران و پاکستان در قالب D8، ایجاد بازار مشترک اسلامی است. 

 ایران می­ تواند محصولات پتروشیمی و نفت و گاز به پاکستان صادر کند. بر اساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، گاز طبیعی حدود 49 درصد از نیاز انرژی  پاکستان می باشد که تمامی آن در داخل این کشور تولید می ­شود اما متوسط تولید میادین گازی در آن کشور به شدت رو به کاهش است. این در حالی است که ذخایر گازی ایران 34 تریلیون مترمکعب اعلام شده که بر این اساس، بزرگ ترین دارنده منابع گازی جهان به شمار می‌رود. در این راستا، یکی از خطوط لوله ای که می­ تواند تا حد زیادی نیازهای گازی پاکستان را برطرف کند، پروژه خط لوله صلح است.

در مارس 2009م علی­رغم تحریم ایران توسط آمریکا و فشار عربستان سعودی به پاکستان، رئیس جمهوران وقت آصف­ علی زرداری و محمود احمدی­ نژاد قرارداد پروژه خط لوله صلح را امضا کردند.  قرار بود براساس آن، از طریق خط لوله 1150 کیلومتری از طرف ایران و خط لوله 781 کیلومتری در پاکستان از میدان گازی پارس به پاکستان گاز انتقال یابد. طبق توافق، ساخت خط لوله قرار بود تا 31 دسامبر 2014م به اتمام برسد. با این حال، پاکستان به دلیل آنچه کمبود بودجه و تحریم­ های ایران می­ خواند، نتوانسته ساخت لوله را به پایان برساند. این خط لوله در بلندمدت آثار اقتصادی و منافع زیادی برای ایران و پاکستان دارد. ایران از درآمد حاصل از فروش گاز برخوردار خواهد شد و پاکستان افزون بر تأمین نیازهای داخلی، به درآمد زیادی از  بابت انتقال گاز به هند دست خواهد یافت. احداث این خط لوله در واقع می­ تواند بر روابط هند و پاکستان و خصوصاً مسئلۀ کشمیر تأثیرات مثبت بگذارد. ضمن اینکه احداث این خط لوله در کنار مناسبات تجاری می­ تواند عامل امنیت را در محیط ژئواستراتژیک روابط ایران و پاکستان به عامل اقتصادی تبدیل کند. 

کمبود انرژی پاکستان در سالهای اخیر یک بحران ملی محسوب شده و قطع برق مداوم شهرهای این کشور و هزینه بالای تولید آن، و توانمندی ایران برای رفع این نیاز پاکستان، بر اهمیت روابط دو کشور همسایه افزوده است. بویژه اینکه پاکستان در بندر گوادر سرمایه گذاری­ های زیادی انجام داده که برای بهره‌ برداری واحدهای پتروشیمی در این بندر نیاز به گاز و برق است که ایران می­ تواند این نیاز را برطرف کند. مجموع مباحث نشان می دهد که زمینه ها و فرصت های اقتصادی فراوانی برای تعمیق و توسعه مناسبات دو کشور دوست و برادر ایران و پاکستان چه در چارچوب سازمان های منطقه ای و چه به صورت دوجانبه و چند جانبه ای وجود دارد که دراین برنامه به بخش هایی از آنها اشاره شد.