IRIB World Service

در برنامه پنجم، رویکرد امریکا و روسیه به منطقه آزاد چابهار بررسی خواهد شد.

سیاست خارجی روسیه طی بیش از یک دهه اخیر به سوی توجه بیش از پیش هیئت حاکمه این کشور به مناطق جغرافیایی مختلف در چارچوب به نمایش گذاشتن یک سیاست خارجی با محوریت مسائل ژئوپلیتیک است. در این دیدگاه،  روسیه بیش از هر چیز برای رفع تهدیدات و حفظ امنیت این کشور اولویت خاصی قائل است. در نگاه اول هر چند به نظر می‌رسد که نمی توان ارتباط ملموسی بین چابهار و روسیه پیدا کرد، اما پیدا کردن این ارتباط خیلی دور از ذهن نیست. تصمیم ­گیران سیاست خارجی مسکو بویژه با به قدرت رسیدن پوتین، برای در امان ماندن از تهدیدات امنیتی در محیط پیرامونی، توجه خاصی به مفهوم خارج نزدیک در ادبیات ژئوپلیتیکی روسیه دارند. بر این اساس، روسیه، روابط قابل ملاحظه‌ای با کشورهای شبه قاره و همچنین همسایگان شرقی ایران دارد. روسیه در سالهای اخیر روابط با پاکستان، افغانستان ، ایران و چین را به ویژه در موضوعات دفاعی و امنیتی گسترش داده است. نخستین رزمایش دریایی مشترک ایران، روسیه و چین تحت عنوان "کمربند امنیت دریایی" اواخر سال 2019 در چابهار و آبهای  دریای عمان و اقیانوس هند نشان داد که همکاری منطقه ای ایران نه تنها شامل همکاری های اقتصادی از جمله در بندر چابهار می شود بلکه طیف گسترده ای از همکاری های امنیتی و نظامی و سیاسی را شامل می شود . 

 مهم‌ترین پروژه‌ای که روسیه را به منطقه چابهار پیوند می‌ زند، کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال – جنوب است. این کریدور، پروژه‌ای است که توافقنامه آن در سپتامبر 2000 م بین ایران، هند و روسیه امضاء شد و در ادامه بلاروس، قزاقستان، عمان، تاجیکستان، سوریه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، اوکراین، بلغارستان، ترکیه و قرقیزستان هم به این پروژه پیوستند. در سال 2018 میلادی، 11 میلیون تن کالا از این کریدور جابجا شد که کارشناسان معتقدند با توجه به تکمیل راه آهن قزوین - رشت ، این مقدار افزایش نیز خواهد یافت. این کریدور اقیانوس هند و خلیج‌ فارس را از طریق ایران به دریای خزر و سپس از طریق روسیه به سن‌پترزبورگ و شمال اروپا متصل و امکان انتقال کالا از بندر بمبئی هند به بندرعباس و بندر چابهار را فراهم می‌سازد. کالاها از طریق راه‌آهن به بنادر دریای خزر منتقل می‌شود و از آن طریق به بنادر دیگر در دریای خزر منتقل و از آنجا از طریق رودخانه ولگا به روسیه و شمال اروپا تا فنلاند حمل می‌شود. این کریدور سریع‌ترین راه ارتباطی میان غرب اروپا و آسیای شرقی و جایگزین راه‌های طولانی گذشته خواهد شد.در این مسیر، بندر چابهار به عنوان مهم‌ترین مدخل دریایی در کاهش زمان و نیز هزینه‌های ترانزیت کالا بسیار مطرح است و می تواند برای تمامی کشورهای پیرامونی مفید باشد.

این مسیر ضمن اتصال هشت کشور به یکدیگر، پل ارتباطی اتصال آسیا به اروپا نیز می‌باشد. مهم‌ترین اهداف طرح کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال – جنوب، توسعه مناسبات حمل و نقلی برای ساماندهی حمل و نقل کالا و مسافر است. همچنین این طرح، دسترسی طرف‌های متعاهد این موافقتنامه به بازارهای جهانی از طریق حمل و نقل ریلی، جاده‌ای، دریایی، رودخانه‌ای و هوایی را تسهیل می کند و باعث افزایش حجم حمل و نقل بین‌المللی کالا و مسافر، تامین امنیت سفر، ایمنی محصولات و حفظ محیط زیست براساس استانداردهای بین‌المللی می شود. ورود روسیه به  سرمایه گذاری در بندر و منطقه آزاد چابهار به عنوان کشوری که دارای منافع با ایران، هند، پاکستان و چین می‌باشد، می‌تواند به ایجاد همگرایی کمک شایانی نماید. نیاز فزاینده روسیه به محور ترانزیتی جنوب شرق ایران، می‌تواند سرمایه‌گذاری در این بخش را واقعی‌تر می‌کند. با توجه به وضعیت ژئوپلیتیکی ایران، کریدور شمال جنوب از طریق بندر چابهار محمل مناسبی است برای تقویت ائتلاف های منطقه‌ای  می باشد. 

بندر چابهار به دلیل نقشی که در همکاری و همگرایی منطقه ای دارد ، با رویکرد منفی امریکا مواجه شده است . رویکرد آمریکا در مورد منطقه چابهار در راستای سیاست‌های کلی ضدایرانی این کشور است. برخی از شرکت‌های بزرگ غربی، تا قبل از خروج آمریکا از برجام در 8 می 2018، به دلیل نگرانی از بازگشت تحریم‌های ضدایرانی آمریکا و تداوم محدودیت‌های بانکی، از فراهم ساختن تجهیزات مورد نظر هند برای توسعه چابهار، خودداری کردند. این در شرایطی است که یک مقام وزارت خارجه آمریکا مدعی شده بود که پروژه بندر چابهار که توسط هند در حال توسعه است، تحت تاثیر تصمیمات دونالد ترامپ برای عدم تمدید معافیت‌های نفتی ایران قرار نخواهد گرفت. معافیت کمک بازسازی و توسعه اقتصادی افغانستان که شامل توسعه فعالیت بندر چابهار نیز است، یک معافیت جداگانه محسوب می‌شود و تحت تاثیر عدم معافیت‌های نفتی برای خرید نفت ایران قرار ندارد. این موضوع که بر مبنای راهبرد جنوب آسیای ترامپ استوار است، بر ادامه حمایت از توسعه افغانستان و همچنین مشارکت نزدیک با هند تاکید دارد.

راهبرد آمریکا در طی سال‌های اخیر بر این مبنا است که از هر فرصتی برای تحت فشار قرار دادن ایران و جلوگیری از سرمایه گذاری ها در بندر چابهار استفاده کند. اما موقعیت راهبردی منطقه آزاد و بندر چابهار به طوری است که امریکا نتوانسته است در این خصوص به اهداف خود برسی. این واقعیتی است که اندیشکده های امریکایی نیز به آن اذعان کرده اند. اندیشکده شورای آتلانتیک در مطلبی با عنوان «ایران به دنبال چابهار و یک راهرو جدید برای گذر از تحریم‌های آمریکا است» به طور کلی به سیاست‌های تحریمی آمریکا در قبال ایران و رویکرد کشورهای آسیای مرکزی در مورد منطقه چابهار پرداخته است. از منظر این اندیشکده، معاف نمودن بندر چابهار از تحریم‌های آمریکا در واقع ژستی در برابر هند محسوب می‌شود که از چابهار برای تسهیل تجارت با افغانستان استفاده می‌کند. با این وجود، بهره برداری از پتانسیل های واقعی چابهار مستلزم همگرایی بیشتر بین ایران و کشورهای آسیای میانه است. ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا که در آن روسیه ، بلاروس ، قزاقستان و ارمنستان عضویت دارند،  به توافقنامه تجارت آزاد دست یافته است که این موضوع منجر به تجارت بیشتر از طریق چابهار می شود. تحلیلگر اندیشکده شورای آتلانتیک آمریکا معتقد است که مسیر هند از طریق ایران، جمهوری آذربایجان و سپس روسیه به اروپا می‌تواند به زودی راه‌اندازی شود. اهمیت منطقه چابهار در حال افزایش است و سرانجام به یکی از بزرگترین مسیرهای تجاری دنیا تبدیل خواهد شد.

رویکرد دیگر آمریکا در منطقه چابهار، حمایت از نقش‌های منطقه‌ای هند در برابر چین و پاکستان است. در واقع امریکا تلاش دارد که بازیگران منطقه ای بجای همکاری در بندر چابهار ، به رقابت و صف آرایی در این خصوص بپردازند. امریکا در این خصوص نگاه ویژه ای به هند دارد . جاناتان فورتن (Jonathan Fulton) استاد انگلیسی دانشگاه علوم اجتماعی بن‌زاید ابوظبی در تحلیلی به اصطلاح هند و اقیانوس آرام اشاره می کند که در سند استراتژی امنیت ملی در سال 2018 از سوی ترامپ به جای آسیا و اقیانوس آرام استفاده شده است. وی بر این عقیده است که این تغییر پاسخی به تاثیر فزاینده چین در سراسر اوراسیا و اقیانوس هند است، زیرا طرح «ابتکار یک کمربند، یک جاده» چین در حال گسترش است. در دهه اخیر سیاست هند در برابر پاکستان به این صورت بوده است تا با محاصره این کشور و تحت حمایت­های آمریکا از حضور نیروهای پاکستانی در منطقه افغانستان بکاهد. در طرف دیگر، هند همچنین به عنوان اهرم فشاری از سوی آمریکا در مقابل چین نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. این در شرایطی است که ایران به عنوان تعیین کننده خط مشی فعالیت های منطقه آزاد چابهار از همان ابتدا تاکید کرده است که این بندر محلی برای سرمایه گذاری همه کشورهای منطقه بوده و نباید فعالیت کشورها در این  منطقه  علیه کشور ثالثی محسوب شود . این رویکرد ایران موفق بوده و از اینرو در حال حاضر شاهد هستیم کشورهایی که در مسایل مختلف با یکدیگر اختلاف دارند در سرمایه گذاری و فعالیت در منطقه چابهار دیدگاه مشترکی دارند.

تداوم و افزایش روند سرمایه گذاری کشورهای منطقه ای و فرامنطقه ای در منطقه آزاد و بندر چابهار نشان می دهد که  کارشکنی های آمریکا و تحریم  های ایران نتوانسته است از اهمیت استراتژیک این بندر بکاهد. در حالیکه امریکا تلاش می کرد که از همکاری های منطقه ای اقتصادی در چابهار جلوگیری کند، برگزاری نخستین رزمایش دریایی ایران، چین و روسیه در آب های چابهار در اواخر سال 2019 پیام خاصی را به امریکا داشت. این موارد نشانگر نقش کانونی چابهار در ایجاد همگرایی منطقه ای است چراکه همه بازیگران می توانند با افزایش سرمایه گذاری در این چابهار از مزایای فوق العاده آن در حمل و نقل و دسترسی به بازارهای جهانی استفاده کنند.