IRIB World Service

مجموعه برنامه "چشم انداز توسعه مناسبات تهران – اسلام آباد" به تعداد 8 قسمت از پژوهش "چشم انداز مناسبات ایران و پاکستان در دوره عمران خان در واحد پژوهش های کاربردی استخراج و تنظیم شده است.

پاکستان کشوری پهناور و زیبا واقع در قاره آسیا و هم­جوار دریای عمان است که مساحتی بیش از ۸۰۰ هزار کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر ۲۰۰ میلیون نفر دارد. تا قبل از سال 1947م پاکستان بخشی از هند و حوزة تمدنی «ایندوس» محسوب می‌شد، بنابراین روابط ایران با این منطقه در چهارچوب ملاحظات روابط ایران و هند بوده است. در این دوره، تعاملات گسترده ­ای میان دو حوزه ایران و حوزة تمدنی «ایندوس» وجود داشته و در قرون گذشته، حوزه تمدنی ایندوس تحت تأثیر امپراطوری ایران بوده است. بدیهی است این تأثیرگذاری­ها در قلمرو جغرافیایی که به ایران نزدیک­ تر بوده، نمود بیشتری داشته است. از این منظر، آنچه امروزه پاکستان نامیده می­شود، بیش از دیگر مناطق در شبه قارة هند تحت تأثیر فرهنگ و سیاست ایران بوده است.

از زمان استقلال پاکستان که در سال 1326/ 1947م، به عنوان یک کشور جدید از هند مستقل شد روابط ایران و پاکستان همواره مبتنی بر احترام متقابل و دوستانه بوده است. وجود بیش از 900 کیلومتر مرز مشترک، حضور جمعیت شیعیان در دو کشور، عضویت ایران و پاکستان در پیمان­ هایی نظیر سازمان همکاری‌های اقتصادی(اکو)، سازمان همکاری اسلامی، جنبش عدم تعهد و سازمان D8، حاکی از روابط نزدیک دو کشور است. مناسبات دو کشور پس از استقلال پاکستان در آبان ماه 1326/ 1947م، و شناسایی آن از طرف دولت ایران و تأسیس سفارت ایران آغاز شد که در پی آن، مقامات دو کشور ملاقات های متعددی با یکدیگر برقرار کردند. ایران و پاکستان به لحاظ تاریخی، مذهبی، فرهنگی و سرزمینی دارای اشتراکات بسیاری هستند. هم­جواری در مرزها، عزم راسخ دولت و مردم دو کشور برای افزایش تعاملات و همکاری ها با یکدیگر، وجود حس اخوت و برادری میان دو ملت، اشتراک در منافع و مصالح اقتصادی و امنیتی، در کنار ده‌ها زمینه مشترک دیگر از زمره وجوه پر اهمیت روابط این دو همسایه است.

 پاکستان اولین کشوری بود، که پیروزی انقلاب اسلامی را در سال 1357/1979م، به رسمیت شناخت و ایران نیز، اولین کشوری بود که بعد از استقلال پاکستان، این کشور را به رسمیت شناخت. در کنار پیشینه تاریخی روابط دو کشور، موضوعاتی مانند موقعیت و جایگاه  ایران و پاکستان در جهان اسلام و معادلات منطقه، بروز حوادث تروریستی در مناطق مرزی دو کشور، موقعیت مکمل بنادر گوادر و چابهار، حضور داعش در افغانستان، تحرکات منفی عربستان سعودی در منطقه علیه ایران به خصوص نقش آفرینی منفی ریاض در روابط تهران و اسلام ­آباد، حضور تنش زایانه آمریکا در منطقه، تحریم ایران توسط آمریکا و مسایلی از این قبیل، دلایل ضرورت تحلیل و بررسی مناسبات ایران و پاکستان در دوره عمران­ خان و چشم­ انداز آن را تبیین می­ نمایند. در این خصوص نگاهی مختصر به پیشینه مناسبات دو کشور اهمیت دارد.

 در ماه می سال 1949م لیاقت علی­خان، نخست­ وزیر وقت پاکستان به ایران سفر کرد. محمدرضا پهلوی شاه سابق ایران نیز اولین رئیس کشوری بود که در مارس 1950م به پاکستان سفر کرد و در همین سال، دو طرف، پیمان دوستی باهم امضا کردند. نقطه اوج روابط رو به رشد ایران و پاکستان در آن زمان را باید عضویت دو کشور در پیمان­ های منطقه ­ای دانست. از جمله این پیمان­ ها می­ توان به پیمان نظامی سِنتو اشاره کرد. هم­چنین تاسیس سازمان همکاری منطقه­ ای توسط ایران و پاکستان همراه با ترکیه یک قدم اساسی در همکاری ­های دو کشور به حساب می­ آمد، که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به سازمان اکو تغییر نام یافت.

ایران همواره بزرگ ترین و نیرومندترین حامی منطقه ­ای پاکستان در زمینه اقتصادی، سیاسی و نظامی بوده است. ایران در جریان جنگ­ های هند و پاکستان در سال 1947م، آوریل 1965م و دسامبر 1971م، از هرگونه کمکی به همسایه خود دریغ نورزید. بعد از تعلیق کمک­ های نظامی آمریکا به پاکستان در زمان جنگ سرد، ایران با خرید 90 فروند جت جنگی (F-89) از آلمان غربی، این جنگنده ­ها را به پاکستان تحویل داد. البته در این برهه‌ اندک زمانی، سردی در روابط دو کشور ناشی از گرایش پاکستان به برقراری روابط گسترده با کشورهای عربی خلیج فارس به وجود آمد، چرا که روابط ایران با کشورهای خلیج فارس در آن دوران به دلیل اختلاف بر سر مسئله جزایر سه­ گانه به شدت تیره شده بود. با این وجود، با سفر ذوالفقار علی­ بوتو به ایران در سال 1974م، و سفر محمدرضا پهلوی به پاکستان در سال 1975م، روابط بهبود یافت.

پیوندهای میان ایران و پاکستان در این مقطع زمانی به صورتی بود که حتی کودتای نظامی ژنرال ضیاءالحق در سال 1977م، که منجر به سقوط ذوالفقار علی بوتو شد نیز اثر چندانی بر روابط دو جانبه دو کشور برجای نگذاشت. در این سال­ ها، ایران در جهت میانجی­گری برای بهبود روابط پاکستان و شوروی، هند و افغانستان و متقابلاً پاکستان در جهت بهبودی روابط ایران با برخی کشورهای عرب منطقه تلاش فراوانی کردند. با پیروزی  انقلاب اسلامی در ایران، پاکستان اولین کشوری بود که جمهوری اسلامی ایران را به رسمیت شناخت. البته قبل از آن نیز احمد خورشید، وزیر کابینۀ ژنرال ضیاءالحق آشکارا از انقلاب ایران حمایت و با وجود مخالفت برخی از مقامات پاکستانی، در فوریه 1978م با امام خمینی (ره) در پاریس دیدار کرده بود. 

نقطه عطف روابط دوستانه ایران و پاکستان را باید در سفر آیت­ الله خامنه­ ای، رئیس جمهور وقت ایران در سال 1364 /1985به کشور پاکستان دانست که با استقبال گرم ژنرال ضیاء و مردم همراه بود. رهبر معظم انقلاب اسلامی سال‌ها بعد در رابطه با این سفر فرمودند: «من در دوران ریاست‌ جمهوری به پاکستان رفتم. استقبالی که در پاکستان شد، حادثه‌ای عظیم بود. علی‌ رغم این‌ که رسانه‌های جهانی می‌خواستند چیزی در این باره نگویند، مجبور به گزارش شدند. در همه رسانه‌های جهانی، چند روز اظهار شگفتی از این حادثه عظیم بود. میلیون‌ها انسان در اسلام آباد و در لاهور و دیگر مناطقی که رفتیم، از ما استقبال کردند. در همان پاکستانی که گفتم- پاکستان زمان ضیاءالحق بود که من رفتم- آمریکایی‌ها و بعضی رژیم‌های وابسته به آمریکا در آنجا خرج‌های میلیاردی می‌کردند، اما فایده‌ای نداشت. دو، سه سال بعد از رفتن من، یک رئیس‌جمهور آمریکا می‌خواست به پاکستان برود، مردم در آن منطقه جنوبی پاکستان تظاهرات کردند و او مجبور شد نرود! این عقبه سیاسی، خاص جمهوری اسلامی است».

با آغاز جنگ ایران و عراق، پاکستان به منظور حفظ روابط دوستانه با ایران هیچ گاه به طور آشکار نه از عراق حمایت کرد و نه به دلیل روابط گسترده نظامی ­اش با آمریکا، تهاجم عراق به ایران را محکوم کرد. اما بندر کراچی را برای تخلیه بار در اختیار ایران قرار داد. یک سال پس از پایان جنگ ایران و عراق، نخستین قرارداد دفاعی ایران و پاکستان در جولای 1989م، به امضاء رسید و در اوایل سال 1994م، نیز نخستین رزمایش مشترک ایران و پاکستان، تحت عنوان ذوالفقار طی ده روز در آب­ های ساحلی بندر کراچی برگزار شد. با انتخاب سید محمد خاتمی به عنوان رئیس جمهور اسبق ایران، همکاری های دو کشور به خصوص پس از 11 سپتامبر 2001م، در تشکیل دولت ملی در افغانستان، بارزترین نشانه بهبود مناسبات تهران و اسلام­ آباد در شرایط جدید بود. 

در دوره ریاست جمهوری محمود احمدی­ نژاد در ایران و آصف ­علی زرداری در پاکستان، حمایت اسلام­ آباد از مواضع تهران به ویژه در قبال پرونده هسته ای و مخالفت با اعمال تحریم ­ها علیه ایران، موجبات نزدیک شدن بیشتر پاکستان و ایران را فراهم کرد، ولی بروز حوادث تروریستی مانند حادثه تاسوکی و شهادت 22 شهروند ایرانی توسط تروریست­ های جند­الشیطان مستقر در پاکستان در سال 1385/2006، ترور فرمانده سپاه استان سیستان و بلوچستان در سال 1388/2009 و سایر اعمال ارعاب ­گرایانه توسط جندالشیطان و جیش­ العدل باعث شد، ایران، پاکستان را مقصر این حوادث بداند. البته پاکستان با رد این اتهامات در پی دل­جویی از ایران برآمد. به عنوان مثال با سفر ژنرال پاشا، رئیس سازمان اطلاعات پاکستان به تهران در سال 1391 /2012 تا حدودی از سوء تفاهمات به وجود آمده، کاسته شد. پیگیری سیاست تنش­ زدایی در دولت حسن روحانی رئیس جمهور فعلی ایران، باعث شد که روابط ایران با همسایگانش دوره جدیدی را تجربه کند. در این دوره مسؤلین ایران و پاکستان سفرهای متعدد و متقابلی را به کشورهای یکدیگر داشته اند. 

پس از روی کار آمدن عمران ­خان در پاکستان در سال 2018م و طرح موضوع گسترش روابط تهران و اسلام ­آباد از جانب وی، اهمیت بررسی جنبه ­های مختلف روابط دو کشور بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. چالش­ ها و فرصت­ هایی در روابط میان ایران و پاکستان از گذشته بوده که طی دوران عمران­ خان نیز مطرح هستند. پس از پیروزی حزب «تحریک اِنصاف» به رهبری «عمران ­خان نیازی» در انتخابات پارلمانی سال 2018م و تاکید بر جایگاه مهم همسایگان در سیاست خارجی پاکستان، محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران ، به عنوان نخستین مقام خارجی بعد از انتخاب عمران­ خان به نخست وزیری، با وی دیدار نمود. عمران خان نیز در اول اردیبهشت 1398 (2019م) و هم­زمان با هفتادمین سال روابط ایران و پاکستان به تهران سفر و با رهبر معظم انقلاب اسلامی و رئیس جمهور ایران دیدار کرد . این سفر نویدبخش فرصتی مناسب برای همکاری­ های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، مرزی و مبارزه با تروریسم در سطوح منطقه­ ای و بین­ المللی می باشد.