آشنایی با مفاهیم و اصطلاحات تخصصی و فنی در زمینه انرژی هسته ای ( قسمت سوم و پایانی : آشنایی با تاسیسات و فعالیت های هسته ای ایران)

انرژی هسته ای

ایران در شمار معدودکشورهایی است که توانسته است با استفاده از دانش بومی هسته ای به چرخه کامل غنی سازی دست یابد و این از افتخارات علمی ایران است .

ایران در شمار معدودکشورهایی است که توانسته است با استفاده از دانش بومی هسته ای به چرخه کامل غنی سازی دست یابد و این از افتخارات علمی ایران است . در این زمینه ایران تاسیسات هسته ای مورد نیاز را در داخل تولید و با نظارت آژانس راه اندازی کرده است . به منظور اشنایی بیشتر با این دستاوردها بخشی ازتاسیسات و فعالیت های هسته ای ایران معرفی می گردد.

*کارخانه غنی‌سازی سوخت فوردو جمهوری اسلامی ایران بر اساس مصوبه مجلس هفتم بایستی تا افق ایران 1404 ، بیست هزار مگاوات برق مورد نیاز کشور را از انرژی هسته ای تأمین کند که تحقق آن مستلزم خیز کشور به سمت احداث نیروگاه های جدید علاوه بر نیروگاه اتمی بوشهر و تامین سوخت موردنیاز ان است . تأسیسات غنی سازی فوردو در راستای این هدف طراحی شده است. بر اساس پرسشنامه اطلاعات طراحی مورخ 18 ژوئن 2012 ، «مجتمع غنی سازی سوخت فوردو»با هدف تولید اورانیوم - 235 با غنای 20% و 5% ساخته شده است وگنجایش 16 آبشار (در حدود 3000 سانتریفیوژ) را دارد . جمهوری اسلامی ایران در 21 سپتامبر 2009 احداث این تاسیسات را به اطلاع آژانس رساند و از ژانویه 2012 ، غنی سازی بیست درصدی را در فوردو آغاز کرد.

* تأسیسات غنی‌سازی نطنز در این مجتمع گاز هگزافلورایداورانیوم پس از غنی‌سازی در این سایت به حالت جامد درمی‌ایند تا به مجتمع تحقیقات هسته‌ای اصفهان منتقل شود. درمجتمع غنی‌سازی نطنز ، ازهرتن گاز هگزافلوراید اورانیوم ، 130 کیلوگرم UFC با غنای 3.5 درصد به دست می‌آید که به پودر دی اکسید اورانیوم تبدیل شده و در نهایت به صورت قرص و میله‌های سوخت در‌می‌آید. ایران در فوریه 2003 به آژانس اعلام کرده بود در نظر دارد از اوایل سال 2005، به صورت تدریجی مراحل نصب پنجاه‌هزار سانتریفیوژ P-1 را به منظور تولید سوخت با غنای 3.5 الی 5 درصد آغاز نماید.

*کارخانه‌ تبدیل اورانیوم اصفهان "تبدیل"جریانی کلی است که شامل تعدادی از مراحل شیمیایی برای تصفیه‌ کیک زرد و تبدیل اورانیوم به نوعی از ترکیبات شیمیایی اورانیوم است که برای تهیه‌ سوخت نیروگاه‌های هسته‌ای یا عمل غنی‌سازی ضروری است که در «تأسیسات تبدیل اورانیوم اصفهان»انجام می شود . این تأسیسات خوراک غنی‌سازی را از کنسانتره‌ معدنی تولید می کند و در نهایت محصول غنی‌سازی را به پودر سوخت تبدیل و پس از آن در کارخانه‌ ساخت «میله و مجتمع‌های سوخت هسته‌ای اصفهان» به شکل قرص درآورده و در «کارخانه‌ تولید زیرکونیوم» به میله‌های سوختی تبدیل می‌کنند. محصولات تأسیسات تبدیل اورانیوم اصفهان عبارتند از: - تولید گاز «هگزافلورایداورانیوم» به ظرفیت 280 تن در سال، - تولید «دی‌اکسید اورانیوم» به ظرفیت 34 تن در سال،

*رآکتور تحقیقاتی آب سنگین اراک بخشی از تاسیسات هسته ای ایران رآکتورها هستند که از لحاظ نوع کاربری ، اهداف و دامنه‌ فعالیت به دو بخش "رآکتورهای صنعتی" و "رآکتورهای تحقیقاتی" و از لحاظ منبع تأمین سوخت و نوع سیستم خنک‌کننده به "رآکتورهای آب سبک" و "رآکتورهای آب سنگین" قابل تفکیک اند. * آب سبک آب سبک در واقع همان آب معمولی است . رآکتورهای آب سبک نسبت به سایر رآکتورها ساده‌تر اند. سیستم خنک‌کنندگی رآکتور هزار مگاواتی نیروگاه اتمی بوشهر از آب سبک (H2O) است . *آب سنگین نقش آب سنگین در نیروگاه‌هایی که با رآکتورهای آب سنگین کار می‌کنند ، به‌عنوان ماده سرد‌کننده و کند کننده است . آب سنگین در طبیعت به مقدار تقریباً یک‌دهم درصد وجود دارد. برای مثال سیستم خنک‌کنندگی رآکتور تحقیقاتی 40 مگاواتی اراک از آب سنگین (D2O) است . برای تهیه آب سنگین دو راه وجود دارد . یا باید آن را از کشورهای تولیدکننده خرید یا باید آن را در داخل تولید کرد . چهار کشور آرژانتین ، کانادا ، هند و نروژ از بزرگترین صادرکنندگان آب سنگین جهان اند . برای تولید آب سنگین معمولاً از روش تبخیر و تقطیر استفاده می‌کنند ، چون نقطه جوش آب سنگین بالاتر از نقطه جوش آب معمولی است . می‌توان با این روش آن را از آب معمولی جدا ساخت . از هر۶۵۰۰ لیتر آب معمولی، تنها یک لیتر آب سنگین به‌دست می‌آید . آب سنگین، در پژوهش‌های علمی در حوزه‌های مختلف از جمله زیست‌شناسی، پزشکی و فیزیک کاربری های فراوانی دارد. براین اساس ، جمهوری اسلامی ایران در مه 2003 به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد قصد دارد رآکتور تحقیقاتی چهل مگاواتی آب سنگین را در اراک بسازد که در زمینه‌ تحقیقات ، توسعه و تولید ایزوتوپ‌های صنعتی و دارویی کاربرد دارد. کارخانه تولید آب سنگین در شمال غربی اراک برای تامین آب سنگین این رآکتور ساخته شده است. این رآکتور هشت برابر راکتور 5 مگاواتی تهران قدرت دارد .

* نیروگاه هزار مگاواتی اتمی بوشهر آلمان‌ها قبل از انقلاب اسلامی ایران پیشنهاد ساخت چهار نیروگاه 500 مگاواتی را به ایران داده بودند، ولی در نهایت به درخواست ایران ، قرارداد ساخت نیروگاه‌ 2400مگاواتی بوشهر را امضا کردند. در جریان جنگ تحمیلی هشت‌ساله رژیم بعثی عراق علیه ایران اسلامی، بخش عمده‌ای از تأسیسات بوشهر از بین رفت . پس از پایان جنگ تحمیلی ، قرارداد تکمیل نیروگاه با شرکت روسی «اتم استروی اکسپورت» در سال 1993 بسته شد. .رآکتور نیروگاه هسته‌ای هزار مگاواتی بوشهر با هفت پوشش حفاظتی قابل اعتماد محافظت می‌شود تا به سوخت اصلی برسد . لایه‌ درونی آن از آلیاژی فولادی با ضخامت دو سانتی‌متر و قطر هشتاد متر است و گرداگرد آن از بتون پوشیده شده است. برای کنترل گرمای این رآکتور ، از گاز دی‌اکسید کربن استفاده می‌شود که علاوه بر «خاصیت سردکنندگی» می‌تواند خطر آتش‌سوزی را نیز کاهش دهد . همچنین هنگامی که مشکلی خارج از کنترل دانشمندان در رآکتور بوشهر به وجود آید ، کامپیوترها به صورت خودکار رآکتور را خاموش می‌کنند. *نیروگاه اتمی دارخوین با توجه به مصوبه‌ مجلس هفتم شورای اسلامی برای دستیابی به 20 هزارمگاوات برق اتمی ، بایستی تا پایان سند چشم‌انداز بیست‌ساله ، از 123هزار مگاوات برق مورد نیاز کشور ، 17.5درصد آن از برق هسته‌ای تأمین شود. نیروگاه 360 مگاواتی دارخوین قرار است در سال 1395 راه‌اندازی و سوخت آن با غنای 2.5تا تا 3.5 درصد توسط معاونت سوخت سازمان انرژی اتمی تأمین شود. * رآکتور تولید رادیو ایزوتوپ دارویی "رآکتور تولید رادیو ایزوتوپ دارویی" نیاز صنعت پزشکی هسته ای کشور را بر طرف می کند . امروزه استفاده از پرتوهای هسته‌ای در پزشکی ، چه در زمینه‌ تشخیص و چه در زمینه‌ درمان بسیار گسترده است و به همین منظور شاخه‌ای از علم پزشکی که با استفاده از پرتوهای هسته‌ای صورت می‌گیرد، تحت عنوان «پزشکی هسته‌ای» پایه‌گذاری شده است.

رآکتور تحقیقاتی تهران در سال 1967م (1346ش)، توسط شرکت آمریکاییAMF، اولین "رآکتور آب سبک مگاواتی آموزشی و تحقیقاتی" با غنای سوخت93درصد و تجهیزات جداسازی پلوتونیوم در دانشکده‌ فنی دانشگاه تهران نصب شد. آمریکا متعهد شده بود سوخت این رآکتور را تحویل و قدرت آن را به ده مگاوات افزایش دهد، که به تعهدات خود عمل نکرد. بر پایه اساسنامه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ، تمامی کشورهای عضو، حق غنی سازی با هر معیاری برای مصارف صلح آمیز را دارند ، آژانس بر اساس ماده سه اساسنامه خود نیز موظف است نیازهای اعضاء را برطرف نماید . بر این اساس با توجه به کاهش ذخیره سوخت این راکتور ، سازمان انرژی اتمی ایران سعی کرده است سوخت مورد نیاز خود را از طریق آژانس تهیه کند ، اما این درخواست در چرخه تصمیمات قدرت‌های بین‌المللی قرار گرفت و آنها با تبلیغات و بزرگنمایی سعی در بهره‌برداری سیاسی نمودند و در مواضعی غیر مسئولانه اعلام کردند اگر سوخت 3و نیم درصد تولید شده در ایران را از این کشور خارج کنیم، احتمال دستیابی ایران به بمب اتم کاهش می‌یابد. در حالیکه این سوخت درخواستی مربوط به راکتوری است که سالانه 850000 بیمار ایرانی از محصول رادیوداروی آن استفاده می‌کنند. تشخیص یا درمان بسیاری از بیماری‌های مغزی، قلبی، ریوی، استخوان و سرطان با استفاده از رادیوایزوتوپ‌هایی چون "کبالت-60"، "تالیوم-201"، "گالیوم-67"، "کریپتون-81"،"ید-131" و"مولیبدن-98" امکان‌پذیر است. از مهم‌ترین مصادیق کاربری فناوری هسته‌ای در صنعت پزشکی عبارتند از: - رادیوگرافی از قطعات درون یک سیستم بسته، تولید رادیوایزوتوپ‌ها و درمان انواع سرطان‌ها به ویژه سرطان‌های پروستات، تیروئید و روده، - تشخیص محل دقیق تومورهای سرطان مغز، - تهیه و تولید «ید 131» برای تشخیص محل و مکان تومورهای مغزی و تعیین فعالیت غده تیروئید و کبد، - استفاده از "کُرُم 51" برای تحقیقات خون‌شناسی، - استفاده از "کبالت- 57" برای تشخیص کم‌خونی، - استفاده از "کربن-14" برای تحقیقات بیولوژیکی و داروسازی، - استفاده از «سیزیوم-137" جهت درمان غدد سرطانی، - استفاده از (U-67) برای از بین بردن غدد سرطانی، - استفاده از پرتوهای گامای تولید شده از «کبالت -60» برای سترون سازی وسایل، ابزار آلات و تولیدات پزشکی.

پژوهشگر: دکتر مصطفی دلاورپوراقدم

منابع و مأخذ

منابع فارسی

1.اسدي، احسان (1385). مسايل هسته‌اي ايران، تهران: انتشارات فكرسازان

2.افتخاري، علي اصغر (1385). کالبدشکافي تهديد، تهران: مرکز مطالعات دفاعي و امنيت ملي.

3. خبرگزاری مهر، (17خرداد1393)، شرط ایران برای ارائه دسترسی آژانس به پارچین، شناسه خبر:2070612

4. خليل‌پور، اسماعیل (معاون نظام ايمني هسته‌اي سازمان انرژي اتمي)، مصاحبه با خبرگزاري فارس، 9/7/85

5. دلاورپوراقدم ، مصطفي (1387) . "ايران هسته اي ، نماد اراده ملي در برابر نظام هژمونيك " ، تهران: مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي

6. سحابی ، فريدون (اولين رئيس سازمان انرژي اتمي پس از انقلاب اسلامي) ، مصاحبه با سايت تحليلي - خبري «عصر ايران»، 13 آذر 1386

7. صدري، محسن (1385) . شكوه ملي در فن‌آوري هسته‌اي، اصفهان: انتشارات حديث راه عشق،

8. ضيايي بيگدلي، محمدرضا (1381). حقوق بين‌الملل عمومي، تهران:گنج دانش

9. غریب آبادی ، کاظم (1387) . برنامه هسته ای ایران: واقعیت های هسته ای، تهران: موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه

10. غريب آبادي، کاظم (1381). «آشنايي با معاهدات خلع سلاح و کنترل تسليحات»، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح

11. فقيهيان ، حسین ؛ كاوند ، محمد (1385). معرفي چرخه‌ سوخت هسته‌اي ايران، تهران: سازمان انرژي اتمي ايران

12. فياض بخش، احمد (معاون سازمان انرژي اتمي و مدير شركت توليد و توسعه نيروگاه‌هاي كشور) ، مصاحبه با خبرگزاري مهر، دهم بهمن 1386

13. مقتدر، هوشنگ (1377). حقوق بين‌الملل عمومي، تهران: وزارت امور خارجه

14. ایران و فناوری هسته ای (1393).کاربردهای صلح آمیز انرژی هسته ای

http//www.irannuclear.net/?page_id=550:

منابع انگلیسی

1.http://books.google.co.uk/books?id=PvL7twdmK9sC&pg=PA25&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false1.

2.https://www.iaea.org/about/history.htm

3. http:// www.iaea.org. Communication dated 3 October 2008 received from the Resident Representative of the Islamic Republic of Iran to the Agency concerning the Safeguard Implementation Report for 2007, INFCIRC/739,

4. http://www.iaea.org. Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council Resolutions 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008) & 1835 (2008), Republic of Iran, Gov/2009/58, 28 August 2009

5.http://academic.brooklyn.cuny.edu/physics/sobel/Nucphys/bomb.html

6.http://academic.brooklyn.cuny.edu/physics/sobel/Nucphys/bomb.html

7.http://centrifugesystems.com

8.http://dictionary.reference.com/browse/fuel+rod

9.http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/nucene/fasbre.html

10.http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/nucene/fission.html

11.http://isis-online.org/uploads/isis reports/documents/IAEA_Report_Iran_19November2008.pdf

12.Gareth Peter, Documents linking Iran to Nuclear Weapons Push may have been fabricatedNov 10, 2008

13.http://www.atomicarchive.com/Fusion/Fusion1.shtml

14.http://www.australiagroup.net/en/introduction.html

15.http://www.britannica.com/EBchecked/topic/917314/weapon-of-mass-destruction-WMD

16.http://www.ctbto.org/the-treaty/treaty-text/