IRIB World Service

در قسمت هجده هم از برنامه سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش، مبانی فکری سکولاریسم و افراط گرایی در بنگلادش را بررسی خواهیم کرد.

در بنگلادش تنها مردم مسلمان این کشور نیستند که تحت فشار و اذیت وهابیون قرار دارند بلکه اقلیت مسیحی هم تحت فشار جریان وهابی- تکفیری قرار گرفته است. نام بعضی مسیحیان که در نگاه گروه­ های افراطی و تکفیری، بی ­دین و سکولار تلقی می ­شوند، در لیست سیاه مرگ که از سوی القاعده انتشار یافته، قرار گرفته ­است. جریان های وهابی- تکفیری نه تنها شکاف­ های ایدئولوژیک را بین اسلام­ گراها و سکولارهای بنگلادش تشدید کرده، بلکه در درون جناح اسلامی نیز تضادهایی به وجود آورده است. این در حالی است که از لحاظ تاریخی و سنتی، به دلیل وجود گرایش قوی صوفیانه در جامعه مسلمان بنگلادش، بین دو گروه اسلامی تسنن و تشیع، مدارای مذهبی حاکم بوده است. اما به نظر می ­رسد که با نفوذ و تقویت موقعیت جریان­ های وهابی- تکفیری مورد حمایت عربستان سعودی در بنگلادش، این وضعیت در حال تغییر است.

چنانکه برای اولین بار در سال 2015میلادی یک حسینیه شیعیان در داکا، پایتخت بنگلادش، منفجر شد که مسؤلیت آن ­را داعش بر عهده گرفت. گذشته از گروه­ های افراطی ضد شیعی وابسته به تفکر وهابی- تکفیری که بر اثر نفوذ و حمایت عربستان سعودی در سال­ های اخیر افزایش یافته اند، در بنگلادش نشانه­ هایی از تلاش برای شکاف بین شیعه و سنی نیز دیده می شود. چنانچه علامه شافی، یکی از روحانیون برجسته اهل سنت، در کنفرانس بزرگی که در سال 2015 میلادی، در چیتاگونگ، برگزار شده بود، از موضع تجاوزکارانه عربستان سعودی در یمن دفاع کرد. بنظر می رسد این موضع ­گیری بی سابقه در بنگلادش تحت تأثیر تحولات غرب آسیا و مذهبی ­شدن تضادها در سوریه، عراق، یمن و بحرین به ­وسیله جریان افراطی وهابی- تکفیری اتخاذ شده است.

در هر حال، جریان وهابی- تکفیری که نفوذی روز افزون در بنگلادش پیدا کرده است به همراه جریان سکولار افراطی که با اسلام میانه رو مقابله می کند، جامعه صلح ­طلب این کشور را به سوی یک دو قطبی خطرناک سوق داده است. در واقع اکنون بنگلادش از جمله کشورهای شبه قاره هند است که به لحاظ امنیت ملی در مقابل افراط گرایی آسیب ­پذیر محسوب می­ شود. این آسیب­ پذیری ناشی از تشدید رقابت­ های ایدئولوژیک بین دو جریان افراطی وهابی- تکفیری وابسته به عربستان سعودی وجریان سکولاریسم رادیکال به­ عنوان پدیده ­ای غربی است. دامنه اسلام ­ستیزی جریان افراطی سکولار بنگلادش و سکولارستیزی جریان وهابی- تکفیری در حال گسترش است . بطوریکه داعش مدعی احیای خلافت به اصطلاح خراسان بزرگ شده و سازمان القاعده،  شعبه هندی خلافت را راه ­اندازی کرده است. هر دو جریان با بهره­ گیری از شرایط داخلی و به پشتوانه جمعیت هوادار و حمایت خارجی می­ توانند نقش مخربی در بنگلادش ایفا کنند. رویارویی همین دو جریان که هم به لحاظ مبانی فلسفی و فکری و هم به لحاظ اتخاذ خط ­مشی­ ها و شیوه­ ها در تضاد قرار دارند، می­ توانند امنیت ملی بنگلادش را به چالش بکشاند.

 مبانی فکری وهابیت تکفیری، شامل نص­ گرایی (متن گرایی) افراطی و مخالفت با عقل­ گرایی، بی ­توجهی به مقتضیات زمان، تکفیر گسترده دیگران، ارائه تصویری خشن از دین و بدعت در آن می باشد. وهابیت تکفیری در مرحله عمل نیز، چهار شیوه عملیاتی مشخص دارد که عبارتند از: عقل­ ستیزی، رادیکالیسم روشی، رادیکالیسم عملی و پذیرش اصل «غلبه» و شکل­ گیری حکومت از طریق زور. مبانی فکری سکولاریسم نیز آنگونه که تبلیغ می شود، عبارتند از: اومانیسم و انسان­ محوری، فردگرایی، عقل­ گرایی، تساهل و تسامح، سنت­ ستیزی و نوگرایی. این در حالی است که از نظر شیوه های عملی سکولارهای رادیکال بنگلادش با شعارهای خود فاصله بسیار دارند و در مقابل مخالفان خود به اصولی نظیر تساهل و تسامح، آزادی و دمکراسی پایبندی نشان نمی دهند.

در بنگلادش اسلام­ ستیزی و در مقابل آن، سکولار ستیزی، هر دو هوادارانی دارند. یک سر این جریان در سیاست­ های قدرت استعماری غرب قرار دارد و سر دیگر آن را می­ باید در سیاست­ های نفوذی عربستان سعودی جستجو کرد. زمانی­که این دو جریان، کشور فقیر و آسیب­ پذیری مانند بنگلادش را به چالش می کشند، نه تنها خطر بروز جنگ داخلی و فرقه­ گرایانه را افزایش می­ دهند بلکه امنیت ملی و موجودیت این کشور را به خطر می اندازد. گذشته از این باید توجه داشت رسانه ­های تحت کنترل صهیونیسم بین­ الملل، آگاهانه مرز بین دین اسلام و گروه­ های تکفیری را در افکار عمومی جهان مخدوش کرده اند و دین اسلام را به­ عنوان مشکل اصلی جهان امروز معرفی و از آن به عنوان سرچشمه تروریسم مکتبی یاد می کنند. تبلیغ چنین برداشت نادرستی از اسلام در کشوری مانند بنگلادش، به­ طور طبیعی دامنه مشکلات را گسترش خواهد داد.

زمانی که فضای داخلی یک کشور ناامن باشد، فرقه­ گرایی امکان رشد می­ یابد و نتیجه نهایی آن توقف رشد و توسعه کشور و جامعه در تمامی ابعاد آن خواهد بود؛ آن چه در سالهای گذشته در بنگلادش شاهد آن بودیم، عمدتاً خشونت دولتی، در قالب اعدام رهبران جماعت اسلامی و خشونت فرقه­ ای، در قالب کشتار سکولارها از سوی جریان تکفیری، بوده است. البته تمامی این اتفاقات را نمی ­توان تنها با استناد به دلایل داخلی توضیح داد و قطعاً می­ بایست سیاست­ های جهانی را نیز در نظرگرفت. از یک ­سو ورود ضد ارزش­ های غربی به جغرافیای جهان اسلام، موجب شکل­ گیری کانون­ های مقاومت در کشورهای اسلامی شده است و از سوی دیگر جهان غرب، با توجه به تجربیات تاریخی­ اش، تلاش می­ کند در مقابل نفوذ گفتمان اسلام سیاسی در جهان، جریان­ های اسلامی را هدف قرار دهد و آن­ها را از درون به چالش بکشاند.

علیرغم اینکه بنگلادش در شرایط کنونی­ به­ صحنه خطرناک رقابت دو جریان  افراطی سکولار اسلام ­ستیز و جریان وهابی -تکفیری تبدیل شده است، اما هنوز این کشور امیدهایی برای رهایی از این وضعیت دارد. اول آنکه جریان های وهابی -تکفیری هنوز نتوانسته اند در کل بخش های جامعه اسلامی بنگلادش نفوذ کنند. این جریان ها از خارج آمده اند و در جامعه بنگلادش مبانی نظری که آن ها را حمایت کند، هنوز ضعیف است. دیگر اینکه اکثریت جامعه بنگلادش همچنان سنتی و دارای گرایش صوفیانه است که سبب می شود تساهل و تسامح در مقایسه با عقاید افراط گرایانه، جایگاه بهتری داشته باشد. نقطه امید دیگر برای بنگلادش این است که جریان های افراطی، اندیشه ساز نیستند و در تاریخ ماندگاری ندارند و بنابراین روش خشن آن ها در جامعه ای مانند بنگلادش که مداراجو است، تنها اقلیتی افراط گرا را جلب و اکثریت خواهان تساهل و تسامح در این کشور را دفع می کند. 

بنگلادش به علت تنوع قومی و مذهبی­ و به دلیل شکل­ گیری دو جریان افراطی مدعی اسلام گرایی و سکولاریسم رادیکال، یکی از آسیب پذیرترین کشورها در شبه قاره هند و دنیای اسلام است. تداوم این روند می­ تواند هرچه بیشتر این کشور را به میدان رقابت­ ها و چالش­ های گوناگونی که ماهیت ایدئولوژیک و یا قومی- مذهبی دارند، تبدیل کند و مانع روند توسعه و پیشرفت­ در بنگلادش شود. از این رو بنظر می رسد راهکار برون رفت از این وضعیت ،  مقابله با هر دو جریان افراطی سکولار و جریان وهابی - تکفیری و حمایت از فعالیت گروه های میانه رو اسلامی می باشد.