IRIB World Service

در قسمت سوم مجموعه مقالات «تکفیری ها در بالکان» به فعالیت تکفیری ها و چشم انداز آن در منطقه بالکان می پردازیم.

یکی از مسایلی که در سال های اخیر باعث شده است تا نام شبه جزیره بالکان بار دیگر در میان صاحب ­نظران حوزه مسایل امنیتی و روابط بین­ الملل مطرح شود، پیوستن تعداد قابل توجهی از مردم این منطقه به تروریست های داعش بود. با شروع ناآرامی­ ها در سوریه در سال 2011 میلادی و پس از آنکه مفتیان وهابیت تکفیری از هواداران خود خواستند تا برای سرنگونی حکومت قانونی بشار اسد به جبهه ­های نبرد در سوریه و عراق بپیوندند، سرحلقه ­های وهابیت در کشورهای منطقه بالکان، خصوصا در بوسنی و هرزگوین نیز فراخوان های مشابهی دادند. در این دوره شاهد فعالیت حداکثری پیروان جریان تکفیر در منطقه بالکان هستیم. در واقع بذر کاشته شده تکفیر در طی سالیان گذشته که با سکوت ومماشات نهادهای متولی و برخی ازعلمای این منطقه، آبیاری شده بود، پس از سال 2011 میلادی در سایه حمایت عربستان سعودی و امریکا از تروریست های تکفیری به ناگهان سربرآورد و به سرعت رشد کرد.

از دید منتقدان، تشکیلات جامعه اسلامی در بوسنی به جای تبیین مخاطرات عملکرد گروه های وهابی و اندیشه­ های تکفیری، سیاست موازنه منفی را در پیش گرفت. به این مفهوم که تلاش کردند تا اندیشه­ های تشیع و وهابیت را به یک اندازه برای جامعه مسلمانان منطقه، خطرناک معرفی کنند. حسین افندی کاوازوویچ Kavazović مفتی و رییس العلمای بوسنی در یک سخنرانی در سال 2015 در جمع امامان جمعه و جماعت کشور بوسنی و هرزگوین به صراحت از نبرد جامعه اسلامی با اندیشه­ های تشیع از یکسو و اندیشه ­های وهابی از سوی دیگر سخن گفت. وی افزود: «ما باید در برابر المان­ های شیعی که پیشتر در این منطقه وجود نداشتند، اما اکنون داریم مراقب و هوشیار باشیم و نیز در برابر فعالیت­ های گروه های افراطی». این در حالی است که حتی بسیاری محافل رسانه ای و سیاسی مستقل در غرب نیز اذعان کرده اند که تفکرات وحدت طلبانه و صلح محور تشیع ، مهمترین مانع در برابر گسترش اندیشه های تروریستی وهابیت تکفیری می باشد. ضمن اینکه هم جامعه اهل سنت و هم جامعه تشیع در بالکان ، در مخالفت با وهابیت تکفیری همصدا هستند . 

نوع سخنرانی ها و تاکید بر باصطلاح خطرات تشیع توسط مفتی اعظم بوسنی می ­تواند این را به ذهن متبادر سازد که اصولا تحت تاثیر دلارهای نفتی سعودی برای این مقام دینی، موضوع گسترش اندیشه­ های تکفیری دغدغه اصلی نیست. این در شرایطی است که پیوستن تعداد قابل توجهی از مردم منطقه بالکان به گروه تروریستی داعش نشان داد که جهت گیری رییس العلمای بوسنی درست و دقیق نبوده است. مردم بالکان که خطرات گروه های تروریستی تکفیری در غرب آسیا را دیده اند، انتظار دارند علمای منطقه و نهادهای متولی به صورت جدی ­تر برای مقابله با گسترش وهابیت و اندیشه­ های تکفیری تلاش کنند. براساس گزارش سال 2018 سازمان امنیت کرواسی برآورد می ­شود که وهابیت تکفیری در مجموع حدود 10 هزار عضو در کشورهای جنوب غرب اروپا شامل بوسنی و هرزگوین، صربستان، کوزوو، مونته ­نگرو، مقدونیه و آلبانی داشته باشد. این گزارش همچنین تخمین می ­زند که حدود 1000 نفر از اعضای این جنبش تروریستی در درگیری­ ها در سوریه به طور مستمر شرکت ­داشته ­اند. در سال 2018، سازمان امنیت بوسنی و هرزگووین برآورد کرد که تا 31 دسامبر 2017، 107 نفر از اتباع این کشور همچنان در سوریه و عراق باقی مانده بودند . 

بر اساس گزارش رسانه­ های منطقه بالکان، حدود 400 تن از اتباع کشورهای این منطقه که در صفوف داعش می­ جنگیده­ اند، تا سال 2018 میلادی به کشورهای خود بازگشته­ اند. گرچه بر اساس قانون، شرکت­ کنندگان در جنگ­ های خارجی با مجازات زندان روبرو هستند، اما ظاهرا این امکان نیز وجود دارد که مجازات زندان با پرداخت جریمه نقدی جایگزین شود. لذا با توجه به دستمزد خوبی که این تروریست ها  در طول مدت مزدوری دریافت کرده ­اند، تنها تعداد اندکی از این تروریست ­ها با مجازات حبس روبرو  شده اند. چنانچه روزنامه دنونی آواز Dnevni Avaz، چاپ بوسنی نوشته است یکی از این تروریست­ها با پرداخت مبلغ 36.500 مارک بوسنی (معادل بیش از 18000 یورو) موفق شده مجازات خود را به جریمه نقدی تبدیل کند .

وب سایت خبری «صربستان امروز» Srbijadanas  در گزارشی اختصاصی در ابتدای سال 2018 ، اسامی و بیوگرافی  250 تن از تروریست­ های داعش را که از اتباع بالکان هستند، منتشر کرد. نویسنده گزارش عنوان می ­دارد که این فهرست بر اساس منابع مختلف امنیتی – اطلاعاتی و نیز محلی جمع ­آوری شده است. در همین حال یوروپل در گزارش سال 2018 خود مهمترین مشکل امنیتی کشورهای بالکان غربی را موضوع بازگشت تروریست­ های تکفیری به کشورهای خود می ­داند. بر اساس این گزارش ، مجارستان بین سال­های 2014 تا 2016 حدود 1000 تن از تروریست­های داعش را که تلاش داشتند از طریق گروه های قاچاق انسان به کشورهایشان در بالکان بازگردند، دستگیر کرده است. بلغارستان یکی دیگر از کشورهای اروپای شرقی است که از قرارداشتن در مسیر ترانزیت بازگشت تروریست­ های بالکانی داعش ابراز نگرانی کرده است. چرا که بازگشت تروریست­ های تکفیری می­ تواند به تشکیل حلقه­ های جدید افراط­ گرایی در منطقه و سوء استفاده آنها از وضعیت اقلیت های ناراضی از جمله کولی­ ها برای عضو گیری شود . 

طبق گزارش های سال 2018 یوروپل، مقامات صربستان معتقدند، نشر تفکرات افراطی عمدتا از طریق ایجاد تشکلات غیررسمی دینیِ مورد حمایت وهابیت سعودی، و نیز از بستر اینترنت انجام می­ شود. یوروپل در گزارش خود در مورد بوسنی این موضوع را مطرح می­ کند که شواهدی از وجود اختلاف­ های ایدئولوژیک در میان گروه های دینی به چشم می­ خورد که می­ تواند فرصت مغتنمی برای رسوخ تفکرات افراطی باشد.علیرغم ابراز نگرانی کشورهای غربی، آنچه از رفتار این کشور در مقابله با تروریسم استنباط می شود، این است که آنها تلاش می کنند از گروه های افراطی به صورت ابزاری در راستای اهداف شان استفاده کنند. گسیل تعدادی از اتباع  کشورهای بالکان به سوی سوریه از سال 2011 برای پیوستن به داعش بدون اطلاع کشورهای غربی نبوده است. کما اینکه ورود اعضای گروه های افراطی و تکفیری به کشور بوسنی و هرزگوین در خلال جنگ این کشور، با چراغ سبز آمریکا و اروپا ممکن شد. چرا که وارد شدن به بوسنیِ درگیر جنگ و تحت محاصره از سوی صرب­ها و کروات­ها در شرق و غرب بدون عبور از مرزهای کشورهای اروپایی خصوصا اتریش، اسلوونی و کرواسی ممکن نبود.

به نظر می­ رسد آمریکا تلاش دارد تا از هواداران جریانات افراطی و تکفیری برای توازن و تغییر معادلات به نفع خود در مناطق مختلف از جمله منطقه بالکان بهره ببرد. «ودران دزیهیچ»  Vedran Dzihic کارشناس مسایل بالکان در این خصوص معتقد است:  به نظر می ­رسد رویکرد اتحادیه اروپا متفاوت از ایالات متحده باشد.  با وجود این کشورهای اروپایی نیز تا زمانیکه داعش در کشورهای اسلامی به کشتار دست می زد، اقدام جدی علیه این گروه تروریستی انجام نمی دادند اما پس از آنکه داعش عملیات انتحاری و بمب گذاری در پاریس ، بروکسل و برخی از شهرهای اروپایی را انجام داد، کشورهایی اروپایی بر مقابله با آن تاکید و شورای اروپا و اتحادیه اروپا قعطنامه برای جلوگیری از نقل و انتقالات مالی  این گروه تصویب کردند. 

مبارزه با تروریسم تکفیری در بالکان و کشورهای اروپایی، بدون توجه به ریشه های گسترش این گروه ها ممکن نیست. در این خصوص دو عامل مهم وجود دارد. اول، مقابله برخی از کشورهای اروپایی و بالکان با گروه های اسلامی میانه رو و رویکرد تبعیض آمیز آنها به مسلمانان است که باعث سرخوردگی جوانان مسلمان و سوء استفاده گروه های افراطی از این وضعیت می شود. دوم ادامه فعالیت گروه های تکفیری در بالکان بدون حمایت های مالی و سیاسی کشورهایی نظیرعربستان سعودی ممکن نیست، اما کشورهای اروپایی به جای محکوم کردن این روند، بدنبال کسب منفعت از معاملاتی تسلیحاتی با ریاض می باشند. در همین راستا حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار آقای باقرعزت بگوویچ رئیس شورای ریاست جمهوری بوسنی و هرزگوین در سال 2016 با اشاره به موج تکفیر و تروریسم -که به اروپا نیز سرایت کرده است- فرمودند: زادگاه این پدیده در ظاهر منطقه‌ عربی است اما در واقع، دولت آمریکا و بعضی از دولت‌های اروپایی عامل اصلی پدید آمدن این حوادث هستند. رهبر انقلاب اسلامی، ائتلاف نظامیِ دولت‌های غربی علیه تروریسم را واقعی ندانستند و گفتند: اگرچه ممکن است این ائتلاف‌ها در مواردی با تروریست‌ها وارد جنگ نیز بشوند اما نه در عراق و نه در سوریه به‌دنبال ریشه‌کن کردن واقعی تروریسم نیستند و سیاست‌های بد و شرارت‌آمیز آنها، روزبه‌روز مشکلات بشریت را افزایش می‌دهد.