IRIB World Service

در قسمت دوم مجموعه مقالات «تکفیری ها در بالکان» به نقش کشورهای فرامنطقه ای در ترویج افراطی گری در بالکان می پردازیم.

سابقه اسلام سیاسی در منطقه بالکان با توجه به تسلط بلند مدت کمونیسم بر کشورهای این منطقه طولانی نیست، اما همانند هر منطقه دیگری، کشورهای بالکان نیز از گزند افتادن به ورطه افراط ­گرایی مصون نمانده­ اند. مجاهدین عرب و اعضای القاعده که با شروع جنگ در بوسنی و هرزگوین جای پای خود را به کشورهای منطقه بالکان باز کرده بودند، در سال­ های پس از آن از طرق مختلف از جمله ازدواج با اتباع این کشورها و دریافت تابعیت در این منطقه ماندند تا مروج تفکری باشند که در پس آن تروریسم متولد می­ شود. این در شرایطی است که مجاهدان واقعی که از بسیاری از کشورهای اسلامی در جنگ بوسنی شرکت کرده بودند، پس از پایان جنگ، این کشور را ترک کردند. ایجاد تشکیلات و برگزاری جلسات دینی غیررسمی نیز یکی از راه های ترویج بوده است.این جلسات را در ادبیات منطقه به «پاراجماعت» معروف است.  در این محافل، ضمن آموزش­ های عقیدتی بعضا برای راه ­اندازی کمپین های اجتماعی و حتی طراحی عملیات تروریستی تصمیم ­گیری و برنامه­ ریزی می­ شود. اقدامات سازمان امنیت بوسنی موسوم به «سیپا» SIPA در دستگیری تعدادی از سران تشکیلات پاراجماعت ها، نیز نتوانسته است از تداوم این نشست های خطرناک به شکل جدی جلوگیری کند. یکی از دلایل این موضوع حمایت کشورهای فرامنطقه ای از نیروهای افراطی و تکفیری در بالکان می باشد.

پس از امضای قرارداد صلح دیتون در سال 1995و لزوم خروج نیروهای خارجی حاضر در جنگ بوسنی و هرزگوین، نیروهای القاعده و سایر نیروهای افراطی وهابی وابسته به کشورهایی نظیرعرستان سعودی کوشیدند به شکلی دیگر به حضور خود در این کشور ادامه دهند. در واقع شکل فعالیت کشورهای حامی این دسته از جریان ها، از فعالیت ­های کمک ­رسانی نظامی به فعالیت­ های فرهنگی، رسانه ­ای، آموزشی و فرقه ای تغییر کرده است. حمایت های مالی ، آموزشی ورسانه ای کشورهای فرامنطقه ای نظیر عربستان سعودی ، امارات و کویت، به فعالیت گروه های تکفیری در بالکان دامن زده است. شاخص ­ترین کشور در حمایت از افراطی­ گری، عربستان سعودی است. عربستان سعودی پس از پایان جنگ بوسنی نفوذ خود را عمدتا در پوشش فعالیت­ های بشردوستانه، فرهنگی، اجتماعی و آموزشی – عقیدتی در این کشور است، پیگیری می­ کند.   ریاض به این منظور و در پوشش های مختلف ساختارهایی را درکشورهای بالکان از جمله بوسنی وهرزگوین ایجاد کرده است

Hasan Hajdar Diab      حسن حیدر دیاب نویسنده و مفسر لبنانی الاصل در زاگرب، عقیده دارد که:« مرکز فرهنگی» و مسجد «ملک فهد» را می­ بایست بازوی فرهنگی سفارت عربستان سعودی در بوسنی و هرزگوین دانست. این مرکز در ظاهر برگزار کننده دوره ­های آموزش زبان عربی، انگلیسی، دوره­ های آموزش رایانه و نیز دارای بخش انتشارات و سالن ورزشی است. «مرکز فرهنگی ملک فهد» همچنین در تابستان دوره­ های آموزشی ویژه­ ای را برای کودکان و نوجوان و با برنامه­ های مشخص آموزشی و تفریحی ترتیب می­ دهد. آنچه که ظن به گسترش تفکر افراطی و تکفیری از طریق این موسسه را به یقین تبدیل می­ کند آن است که مجموعه مسجد و مرکز «ملک فهد» محل تردد آزادانه­ ی افرادی است که از بیان و تبلیغ تفکرات افراطی و تکفیری خود ابایی ندارند. پوشش خاص نمازگزاران این مسجد در کنار برگزاری جلسات فرقه ای که در آن برگزار می ­شود، این مسجد را از سایر مساجد شهر سارایوو متمایز کرده است. روزنامه ی وچرنی لیست،   Večernji list چاپ کرواسی نیز در گزارشی به نقل از سازمان امنیت بوسنی و هرزگوین به نقش مخرب این مرکز در ترویج اندیشه وهابیت اشاره کرده است.

متیو لویت Matthew Levitt  نویسنده ی کتاب تروریسم در خدمت جهاد می نویسد: «سازمان بین المللی کمک­ های اسلامی»  یا به عبارتی الهیئة العالمیة للإغاثة والرعایة والتنمیة ، یکی از مجموعه­ های وابسته به عربستان سعودی است. مقر اصلی این سازمان در شهر جده در عربستان سعودی است اما دارای دفتری در شهر سارایوو است. سازمان مذکور یکی از زیرمجموعه­ های سازمان «اتحادیه جهانی مسلمانان» Muslim World League است که شاهزاده فیصل بن عبدالعزیز ریاست آن را بر عهده دارد و خود را یک سازمان خیریه مذهبی معرفی می­ کند. کمک­ های مالی  و حمایت ­های معنوی از «جامعه اسلامی در بوسنی و هرزگوین» که ارگان رسمی رسیدگی به امور مسلمانان در این کشور است از دیگر روش ­های عربستان سعودی برای نفوذ در جامعه مسلمانان و ترویج ایدئولوژی تکفیراست.

طبق اطلاعات سایت رسمی انجمن دانشجویان بوسنیایی دانشگاه اسلامی مدینه، ریاض تعداد قابل توجهی از فارغ­ التحصیلان «مدارس اسلامی بوسنی و هرزگوین» را که نهاد آموزشی جامعه اسلامی این کشورهستند،برای تحصیل در عربستان سعودی و دانشگاه مدینه بورسیه می­ کند. تعداد این دانشجویان به حدی است که دارای یک تشکل دانشجویی در دانشگاه اسلامی مدینه هستند و حتی نشریه­ ای با عنوان «اُحد» منتشر می­ کنند. فارغ­ التحصیلان پس از بازگشت از عربستان سعودی عمدتا به عنوان امام جماعت یا عناوین دیگر در صف و ستاد «جامعه اسلامی در بوسنی و هرزگوین» مشغول به کار می ­شوند و مواضعی سرسختانه در برابر سایر مسلمانان، خصوصا تشیع دارند.گروههای تکفیری با حمایت های مالی و سیاسی عربستان سعودی در کشورهای منطقه بالکان در پوشش وب سایت­ها، گروههای فیس­بوکی، صفحات مجازی و یا حساب­های کاربری در توئیتر و یوتیوب به نشر عقاید خود مشغول هستند.

یکی دیگر از بازیگران موثر در حمایت از افراط­ گرایی در بالکان، کشور قطر است که حضور پررنگی در کشور بوسنی و هرزگوین نیز دارد. آن طور که نیویورک تایمز در گزارشی عنوان کرده است قطر یکی از منابع تامین مالی گروه تروریستی جبهه النصره در درگیری­ های سوریه بوده است. قطر تا پیش از بروز بحران سیاسی میان این کشور و عربستان سعودی در قبال مسئله تروریسم در سوریه در یک جبهه با سایر کشورهای عربی معارض دولت قانونی دمشق صف ­بندی می ­شد اما پس از بروز اختلافات با ریاض، این کشور به وضوح مواضع متفاوتی را اتخاذ نمود که در رسانه ­های وابسته به آن نیز مشهود است. بررسی این رسانه­ ها نشان می ­دهد اگرچه قطر در مساله سوریه و داعش مسیر خود را از عربستان سعودی جدا کرده است، اما همچنان از طرق دیگر حمایت از قرائتی خاص از اسلام سیاسی را با محوریت رویکرد اخوانی در دستور کار دارد. به نظر می ­رسد قطر به سه شیوه در بالکان تاثیرگذار است. شبکه  «الجزیره بالکان» به عنوان بخشی از شبکه گسترده الجزیره ی قطر کار خود را از نوامبر سال 2011 و با خرید امتیاز یکی از تلویزیون­ های محلی در بوسنی و هرزگوین به مبلغ 1.56 میلیون دلار در منطقه بالکان آغاز کرد. جهت­ گیری عمده این شبکه، خبری و سیاسی است و نقش مهمی را در شکل­ گیری افکار عمومی در منطقه بالکان علیه جریان مقاومت از جمله ضد حکومت سوریه داشته است.

یکی دیگر از شیوه های کمک و حمایت قطر از جریان های افراطی، کمک­های مالی و سرمایه گذاری در اقتصاد کشورهای منطقه است. طارق سادوویچ، سفیر بوسنی در قطر، در مصاحبه ای با رادیو سارایوو در سال 2018 گفت: کشور قطر به لطف ثروت عظیم خود حاصل از منابع گسترده نفت و گاز سرمایه­ گذاری گسترده ­ای را در منطقه بالکان انجام داده است. در کنار فعالیت­ های اقتصادی این کشور کمک­ های بلاعوض بسیاری را به مسلمانان منطقه بالکان اهدا کرده است که از جمله آنها بازسازی، نوسازی و ساخت مساجد در سراسر منطقه است. بسیاری در بالکان بر این باورند که این مساجد به پایگاه ترویج افراطی گری در منطقه تبدیل شده ­اند. از آن جمله می ­توان به اظهارات «برانکو گریمز»، از اعضای حزب دمکرات اسلوونی اشاره کرد. وی ساخت مسجد در لوبلیانا، پایتخت اسلوونی توسط قطر را به عنوان ایجاد مرکزی برای نشر جریان های افراطی در آن کشور ارزیابی کرده بود. 

کشورترکیه نیز با توجه به سابقه تاریخی حضور امپراتوری عثمانی در بالکان، از بازیگران موثر در این منطقه محسوب می شود. آنکارا که از جریان های اخوانی در مصر، سوریه و دیگر کشورها حمایت می کند، تلاش دارد تا خود را نماینده اسلامی میانه رو و نوعا پدرسالاربرای مسلمانان منطقه بالکان معرفی کند. با این حال برخی گزارش ­ها پس از سال 2011 م از نقش موثر ترکیه در ترانزیت جنگجویان خارجی، خصوصا تروریست ­های منطقه بالکان به سوریه حکایت داشت. بشار اسد رییس جمهوری سوریه در مصاحبه ­ای اختصاصی با روزنامه «وچرنی لیست» Večernji list چاپ زاگرب به حضور پررنگ جنگجویانی از بالکان در درگیری­ های سوریه اشاره و از نقش رئییس جمهور ترکیه، رجب طیب اردوغان در انتقال آنها به نقاط درگیر در کشورش سخن گفته است. 

فعالیت های کشورهایی نظیر عربستان سعودی برای توسعه افراطی گری در بالکان در شرایطی است که با شکست داعش در عراق و سوریه، بسیاری از تروریست های بالکانی الاصل به کشورهای خود بازگشته اند. ریاض تلاش دارد با استفاده از این طیف، فعالیت های های خود در راستای ترویج وهابیت تکفیری در بوسنی و هرزگووین و دیگر کشورهای منطقه، توسعه دهد. از این رو بنظر میرسد افزایش فعالیت نهادهای رسمی متولی امور مسلمانان در کشورهای بالکان برای مقابله با افراطی گری و لغو فعالیت جریان های رادیکال در این کشورها که گاه در پوشش فعالیت های خیریه انجام می شود، ضرورتی مضاعف دارد، چرا که هدف این گروه ها از بین بردن سنت های تاریخی و اسلام میانه رو در این منطقه و ایجاد درگیری فرقه ای می باشد.