IRIB World Service

در قسمت سیزدهم از برنامه سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش، نقش ریاض در حمایت از جریان های افراطی در بنگلادش را بررسی خواهیم کرد.

اسلام­ گرایی در بنگلادش درواقع ادامه جریان اسلام­ گرا در هندوستان است که از 1875میلادی، در جریان مبارزات استقلال­ طلبانه شبه قاره هند و شکست مسلمانان و انحلال امپراطوری مغول هند، در قالب سه جریان اصلی نمود یافته است: اول مکتب دیوبندی، دوم جماعت اسلامی و سوم اهل حدیث. این سه جریان اسلامی در بنگلادش و هم­چنین هندوستان و پاکستان شعبات خود را ایجاد کردند؛ مکتب دیوبندی در قالب علمای بنگلادش یا شعبه جمعیت علمای هند و پاکستان، جماعت اسلامی، در قالب جماعت اسلامی بنگلادش و اهل حدیث با همین نام، در هر سه کشور مهم شبه قاره هند فعال بوده ­اند.

در بنگلادش طی سال های اخیر بروز چالش و اختلاف بین جناح اسلام ­گرا و جناح سکولار اسلام ­ستیز، جریان میانه ­روی اسلامی را منزوی کرده و باعث شکل­ گیری و تقویت ده­ ها گروه کوچک و بزرگ افراطی و وهابیت تکفیری مرتبط با القاعده و داعش شده است. در این میان امکانات مالی عربستان سعودی و فعالیت مؤسسات وابسته به آن که درصدد انتشار وهابیت  در سراسر جهان اسلام هستند، در بنگلادش نیز نمود دارد. اقدامات ریاض باعث نفوذ هرچه بیشتر وهابیت تکفیری در میان گروه­ های رادیکال و تروریستی فقیری شده است که برای رشد خود به کمک های عربستان تکیه داشته اند.

در حال حاضر اکثر گروه­ های افراطی در بنگلادش به نوعی از کمک­ های مالی مستقیم و غیر مستقیم عربستان سعودی بهره ­مند می شوند. این­گونه کمک­ ها در پوشش کمک به علمای وهابی و مدارس تحت نفوذ آن­ها ارائه می شود. سازمان جهانی اسلام، یکی از بزرگ­ ترین و اصلی ­ترین تریبون های عربستان سعودی در اشاعه وهابیت در شبه قاره هند است. این سازمان حامی اصلی مالی مدارس وهابی در هند، پاکستان و بنگلادش است. بر اساس گزارش­ها و اسناد معتبر، موسسات دیگری نیز تحت پوشش عربستان سعودی، در شبه قاره هند و سایر کشورهای اسلامی جهان به کمک رسانی مالی به گروه ­های افراطی  متمایل به وهابیت، مشغول هستند.

گروه­ های اسلامی متعددی در بنگلادش فعالیت دارند که برخی از آنها میانه رو و برخی نیز تنها از عنوان اسلام سوء استفاده می کنند و در اصل، افراطی، تکفیری ، تروریستی و مرتبط با القاعده و یا داعش هستند و از حمایت­ های مالی عربستان سعودی برخوردارند. مؤسساتی از عربستان سعودی که در کمک به گروه های افراطی و تروریستی وهابی کاملا شناخته شده اند که عبارتند از: مؤسسه خیریه الحرمین در ریاض، سازمان جهانی اسلام، مجمع جهانی جوانان مسلمان و هیأت جهانی امداد رسانی اسلامی. این مؤسسات ظاهرا خیریه عربستان سعودی که در شبه قاره هند، از جمله در بنگلادش، فعال هستند، تأمین­ کننده مالی اصلی جریان­ های افراطی به شمار می­ آیند. هیلاری کلینتون وزیر امور خارجه اسبق آمریکا در مکاتبات محرمانه خود با دیپلمات­ های آمریکایی که بعداً از سوی ویکی لیکس افشا شد، اعلام کرده بود که عربستان سعودی و شیوخ حاشیه خلیج فارس حامی بی­ چون و چرای گروه­ های تروریستی شبه قاره هند، پاکستان، افغانستان و بنگلادش می­ باشند. 

بعد از جماعت اسلامی که به عنوان مهم ترین گروه اسلامی بنگلادش در برنامه های قبلی به آن اشاره شد، گروه اسلامی موسوم به «نهضت اهل حدیث بنگلادش» را می ­توان دومین جریان فکری، ایدئولوژیک در بنگلادش دانست  که از قرن 19میلادی به این سو در تحولات فکری در شبه قاره هند مؤثر بوده است. ریشه های فکری اهل حدیث را می­ توان در اندیشه ­های اصلاح ­طلبانه مولانا شاه ولی­ اله محدث دهلوی سراغ گرفت. اهل حدیث پس از پایان استعمار انگلیس در شبه قاره هند و تجزیه آن کوشیده است خود را با تحولات هماهنگ نموده و در سه کشور هندوستان، پاکستان و بنگلادش شعبات خاص و مستقل خود را تأسیس کند. هر چند این شعبات در ظاهر ارتباطات سازمانی با هم ندارند ولی به لحاظ ایدئولوژیک کاملاً مرتبط هستند و از یکدیگر تأثیر می­ پذیرند. درحال حاضر مرکزیت اهل حدیث در پاکستان است ولی در بنگلادش نیز حضوری مؤثر دارد.

نهضت اهل حدیث شعبه ای از طریقه محمدیه در شبه قاره هند محسوب می شود که، در قومیت بنگالی بیش از سایر قومیت ­ها نفوذ یافته است. طریقه محمدیه که یکی از جنبش­ های مهم اصلاحی هند بود و در سال 1827میلادی-1243قمری، بوسیله «مولانا تیتومیر» در بنگال آن روز و بنگلادش امروز، شکل گرفت، به لحاظ فکری با وهابیت در حجاز مناسبات طولانی و نزدیکی داشته است.اهل حدیث به لحاظ جمعیت هوادار در بنگلادش، در مرتبه پائین ­تری از جماعت اسلامی بنگلادش قرار دارد، ولی به لحاظ تعصب مذهبی پیروان و همچنین به لحاظ دریافت حمایت مالی و فکری از عربستان سعودی، از قدرت و تأثیرگذاری بیشتری بر هوادارانش برخوردار است. مدارس مذهبی اهل حدیث کاملاً تحت نفوذ عربستان سعودی قرار دارند. اهل حدیث در بنگلادش، همچون جریان قدرتمندش در پاکستان، مواضع ضد شیعی دارد اما این تنها شیعیان نیستند که اهل حدیث به لحاظ ایدئولوژیک با آن ها اختلاف دارند، بلکه از نظر آن ها، فرقه های اهل سنت از جمله دیوبندی­ های شبه قاره هند که حنفی مذهب هستند، مسلمانان کامل به حساب نمی ­آیند.

اهل حدیث دو ویژگی مختص به خود دارند که در سایر فرقه­ ها و مذاهب اهل سنت به این شدت وجود ندارد. اولین ویژگی اینکه غیر مقلدند و دوم اینکه تنها حدیث راویان خود را معتبر می­ دانند. به همین دلیل اهل حدیث با جریان ­های افراطی تحت نفوذ فکری وهابیت در بنگلادش زمینه ­های فکری مشترکی دارند. با این حال اهل حدیث به ­طور سنتی تلاش داشته­ اند خود را از درگیری­ های فرقه­ ای دور نگاه دارند اما پیوند آن­ها با وهابیت، حفظ این سنت رایج در شبه قاره هند را برای آن­ها دشوار کرده است.

پس از جماعت اسلامی و نهضت اهل حدیث، گروه سوم اسلام گرای فعال در بنگلادش در سال های اخیر «نهضت حفاظت از اسلام» نام دارد. این گروه در واکنش به  سیاست­ های دولت سکولار خانم شیخ حسینه واجد نخست وزیر این کشور به وجود آمد. این سیاست ها به ویژه پس از تشکیل دادگاه بررسی جنایات جنگی دوران استقلال برای رهبران جماعت اسلامی فضایی را به وجود آورد که سبب شد اسلام گراها احساس خطر نمایند. اسلامگرایان سیاست ­های دولت سکولار و مورد حمایت هند را با احکام و ارزش­ های اسلامی مغایر می دانستند. به ویژه اقدام دولت در باز گذاشتن دست منتقدان اسلام و روشنفکران سکولار که برخی از آن­ها از هندو مذهب­ های بنگلادش بودند، موجب نارضایتی مسلمانان متدین در این کشور شد.

این احساس خطر در میان اسلام­ گراها تا آن حد گسترده بود که شخصیتی مانند علامه شافی را که بزرگ­ ترین مفتی در بنگلادش خوانده می­ شود، به واکنش وا داشت. علامه شافی به همراه اساتید مدارس مذهبی و طلاب در واکنش به سیاست های ضد اسلامی دولت، نهضت حفاظت از اسلام در بنگلادش را سازماندهی کردند. علامه شافی( shaafi) بزرگ ­ترین شخصیت دینی در بنگلادش، در سن 92 سالگی در واقع مجبور شد در گردهمایی بزرگی به اتفاق اساتید و طلاب شکل گیری این نهضت را اعلام کند و با انتشار بیانیه ای سیزده ماده ­ای به مقابله با سیاست­ های ضد دینی دولت شیخ حسینه بپردازد. این گردهمایی  در میدان «سپلای» در قلب داکا، پایتخت بنگلادش، در تاریخ 6 مه 2013 میلادی برگزار شد.

گردهمایی و تحصن مفتی شافی و همفکرانش با خشونت شبانه پلیس امنیتی بنگلادش رو به ­رو شد و با سرکوب خونینی پایان یافت اما نتیجه آن برای هر دو طرف سنگین بود. در این سرکوب تعدادی از تحصن­ کنندگان کشته و مجروح شدند و جریان اسلامی میانه ­رو به این نتیجه رسید که هرگونه مدارا با دولت خانم شیخ حسینه بیهوده است و نوعی سرخوردگی عمومی شکل گرفت که جریان افراطی  برنده آن بود. نشانه ­هایی وجود دارد که در پی این حادثه، جریان­ های میانه ­رو اسلامی در مقابل جریان ­های رادیکال خلع سلاح شدند و بسیاری از هواداران آن­ها به سوی گروه ­های افراطی گرایش یافتند و به فعالیت ­های زیرزمینی روی آوردند.

مولوی عبدالرحمن که در مقام رهبری نهضت حفاظت از اسلام، خط مشی  میانه رو تری  داشت، زمانی که با سرکوب اسلام گراها  از سوی حزب حاکم عوامی لیگ  رو به ­رو شد، چهره ­ای رادیکال از خود بروز داد و دولت خانم شیخ حسینه را ملحد نامید و خواستار اعدام توهین­ کنندگان به مقدسات اسلامی شد. مولوی عبدالرحمن به صراحت اعلام کرد الگوی مورد نظر اسلام­ گرایان بنگلادش قانون ارتداد در پاکستان است. نهضت حفاظت از اسلام در بنگلادش، که پس ازسال 2013 میلادی با ده ها گروه اسلام گرا ائتلاف کرد که همگی زیر یک  چتـر فعالیت مـی­ کننـد.

در نـگاهـی دقیق ­تر می­ توان گفـت کـه "نهضت حفاظت از اسلام" هر چند که با احزاب اسلام ­گرا و مکتب دیوبندی و یا جماعت اسلامی پیوند ارگانیک و تشکیلاتی ندارد ولی به لحاظ فکری درباره الگوی مشروعیت قدرت اسلامی موضعی مشابه با آن­ها دارد. در عین حال نهضت حفاظت از اسلام در مواجهه  با افزایش فشارهای حکومتی، از ظرفیت عملی برخوردار است که به سوی جریان های رادیکال بیشتر گرایش پیدا کند و از  میانه ­روی فاصله بگیرد.