IRIB World Service

در قسمت دهم از برنامه داعش در افغانستان، افغانستان و نگاه داعش به آسیای مرکزی را بررسی خواهیم کرد.

گاه ویژه داعش به آسیای مرکزی به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه این منطقه در همسایگی روسیه، چین و ایران است. آسیای مرکزی در فضای رقابتی بین شرق و غرب که حداقل از قرن نوزدهم میلادی تاکنون وجود داشته و تحت عنوان هارتلند و مرکز بازی بزرگ ( Greate game) وارد ادبیات سیاسی شد. تصور می شود «بازی بزرگ» هم چنان ادامه یافته است هر چند که بازیگران آن جابجا شده اند. در شرایط کنونی به نظر می رسد که آمریکا و روسیه به این بازی در آسیای مرکزی ادامه می دهند. در چنین نگاهی که لااقل روس ها به آن اعتقاد کامل دارند، داعش موثرترین و خطرناک ترین ابزار تروریستی است که می تواند از طرف آمریکا علیه روسیه ، چین و کشورهای آسیای مرکزی به کار گرفته شود.

در چنین نگاهی است که افغانستان به عنوان گذرگاه اصلی حرکت آمریکا و متحدانش بطرف آسیای مرکزی معنای خاص خود را می یابد. این گذرگاه را محمد محقق، معاون اول رئیس اجرایی دولت وحدت ملی افغانستان بدرستی توضیح داده است و مسیر حرکت و مناطقی از افغانستان را که نیروهای داعش برای تسلط آنها تلاش دارند، روشن ساخته است، وی می گوید: «... داعش قصد دارد از دو مسیر وارد آسیای مرکزی شود و به کشورهای تاجیکستان، قرقیزستان و دیگر کشورهای منطقه دست یابد که امتداد آن به قفقاز خواهد رسید. معبر اول برای داعش عبور از ولایات ننگرهار و نورستان و در ادامه رسیدن به بدخشان است و معبر دوم مسیر ولایات هلمند، فراه، غور و فاریاب است. در حال حاضر داعش از همین دو مسیر، خود را به آسیای مرکزی رسانده است.

واقعیت های عینی نیز چنین برداشتی از مسیر حرکت احتمالی داعش بطرف آسیای مرکزی از طریق افغانستان را تأیید می کنند. اخبار و گزارش هائی که از حرکت نیروهای داعش در افغانستان منتشر می شود هماهنگی انکار ناپذیری با همین دو مسیر دارد که « محمد محقق» آنها را توضیح داده است. بویژه وقتی که تحولات شمال افغانستان در امتداد مرزهای آن با آسیای مرکزی را که داعش در آنجا فعال است  در نظر بگیریم، مشاهده می شود که قندوز مرکز اصلی درگیری ها است. این موضوع حکایت از آن دارد که ولایت کلیدی قندوز در شمال افغانستان برای عملیات آینده داعش در کشورهای آسیای مرکزی در نظر گرفته شده است.

داعش در نظر دارد ولایت کلیدی قندوز را در شمال افغانستان به نخستین پایتخت ترانزیتی برای دو جنگ  سرنوشت ساز مبدل سازد. یکی جنگ داعش با آن عده از نیروهای طالبان که نمی خواهند قدرت خود را به نفع داعش از دست بدهند و دیگری جنگ داعش با نیروهای دولتی و امنیتی کابل که سعی دارند از سقوط قندوز جلوگیری نمایند. اهمیت منطقه مرزی شمال افغانستان با آسیای مرکزی در آن است که ولایت کوهستانی بدخشان به عنوان یکی از مستعد ترین مناطق برای گروههای تروریستی ،در این منطقه قرار دارد. علاوه بر این بدخشان افغانستان با بدخشان تاجیکستان و دره فرغانه که وهابیت تکفیری در آن از سال 1912میلادی/1300شمسی نفوذ داشته ، پیوند دارد . این دره، اولین نقطه ای است که زمانی حرکت اسلامی ازبکستان  در نظر داشت در آن خلافت تشکیل دهد.

از دیگر ویژگی های دره فرغانه که سه کشور ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان در آسیای مرکزی هر کدام بر بخش هائی از آن تسلط دارند، امتداد آن بطرف ایالت سین کیانگ چین و تداوم آن بطرف شرق تا پاکستان و هندوستان است . بنابراین هر گروهی که بر دره فرغانه مسلط شود به همه این مناطق دسترسی خواهد داشت. در شرایط کنونی دولت های آسیای مرکزی تسلط نظامی و اشراف امنیتی کامل بر دره فرغانه ندارند و  تلاش آنها برای اعمال حاکمیت بر بخش های متعلق به خود در دره فرغانه چندان موفقیت آمیز نبوده است. در عین حال شرایط خاص و بی نظمی حاکم بر دره فرغانه باعث بروز جدال بین سه کشور آسیای مرکزی شده و به اختلافات آنها دامن زده است. قبل از آنکه توجه داعش به دره فرغانه جلب شود، سازمان القاعده از طریق جذب جریان های افراطی ازبک و تاجیک سعی کرده بود که از موقعیت خاص این دره استراتژیک بهره گیری نماید.

حضور اتباع تاجیک و ازبک در جمع فرماندهان سطح بالای گروه تروریستی داعش که در جنگ های سوریه و عراق شرکت دارند به خودی خود گویای این واقعیت است که داعش برای آسیای مرکزی برنامه های جاه طلبانه بلندمدتی را طراحی کرده است. اما این که چنین نگاهی صرفاً متعلق به خود داعش باشد تردیدهائی وجود دارد. به طوری که می توان گفت داعش با اهداف استراتژیک آمریکا در آسیای مرکزی هماهنگی هایی دارد. این که داعش فرصت مناسبی در اختیار اتباع آسیای مرکزی گذاشت تا در سطح فرماندهی به تجربه آموزی در جنگ های سوریه و عراق بپردازند نمی تواند امری تصادفی باشد. فرماندهی میدانی داعش در سوریه بیشتر از عرب ها در اختیار اتباع چچنی، ازبک و تاجیک بوده است. «نصرت نظر اف» اهل کولاب تاجیکستان با لقب ابوخالد کولابی شاخه تاجیکی داعش را در سوریه هدایت می کرد. همچنین پیوستن «گلهراد حلیم اف» فرمانده سابق پلیس ویژه وزارت کشور تاجیکستان به داعش و انتخاب او به عنوان فرمانده داعش در یک شهر سوریه موید چنین برداشتی است.

گذشته از اتباع آسیای مرکزی که در جنگ عراق و سوریه نقش فعالی به عنوان اعضا و فرماندهان داعش داشته اند، جالب توجه است که بدانیم فرماندهی اصلی جنگ برعهده یک قفقازی از پدری چچنی و مادری گرجی به نام عمرالشیشانی بوده است. وی بعد از آنکه ابوعبدالرحمن البداوی الانباری، یکی از فرماندهان داعش در سوریه کشته شد، از طرف ابوبکر البغدادی سرکرده گروه تروریستی تکفیری داعش به عنوان فرمانده اصلی این گروه انتخاب شد. الشیشانی که  فردی تندرو با تجربه جنگی توصیف شده، پیشتر عضو جنبش موسوم به جنبش المهاجرین و الانصار بود که قبلاً با سازمان القاعده همکاری می کرد. الشیشانی نهایتا در نبردی در حومه شهر شرقاط  در جنوب شهر موصل عراق در جولای 2018 کشته شده است.

به این ترتیب مشاهده می شود که داعش از دو طریق برای آسیای مرکزی و در امتداد آن تا داخل مناطق مسلمان نشین روسیه و حوزه قفقاز برنامه ریزی کرده است. اول تشکیل واحدهای نظامی خاص اتباع آسیای مرکزی و قفقاز و شرکت دادن آنها در جنگ عراق و سوریه بمنظور کسب تجارب نظامی برای آنها. دوم تعامل با سازمان ها و گروه های تروریستی و افراطی فعال در دره فرغانه ، شمال افغانستان و همچنین قفقاز شمالی و دره پانکیسی گرجستان .

هر چند از تعداد اتباع آسیای مرکزی و قفقاز که در جنگ داعش در سوریه و عراق شرکت داشته اند اطلاعات موثق چندانی انتشار نیافته است ولی قدر مسلم آن است که اتباع تاجیکستان، قرقیزستان، ازبکستان، ترکمنستان و چچن یا بصورت سازمان یافته در تشکل های خاص و یا بصورت انفرادی در کنار سایر تروریست های خارجی به نفع داعش جنگیده و در تشکلی تحت عنوان «جماعت امام بخاری» سازماندهی شده بود .

بنظر می رسد افغانستان و پاکستان هر چند که در نقشه های داعش بخشی از طرح به اصطلاح خراسان بزرگ خلافت اسلامی ادعائی محسوب می شوند ولی هدف نهائی، تحت فشار گذاشتن روسیه و چین در راستای استراتژی آمریکا است. داعش از این ظرفیت برخوردار است که ابزاری برای این استراتژی باشد. بر این اساس کارشناسان بر این باورند که ظهور داعش در افغانستان بر پایه برنامه های طراحی شده آمریکا و صهیونیسم برای مقابله با قدرت رو به افزایش چین ، روسیه و ایران است.