IRIB World Service

در قسمت ششم از برنامه سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش، همکاری مکتب دیوبندی و سلفی گری در دهه 90 میلادی را بررسی خواهیم کرد.

سلفیتی که در قرن 14 میلادی / 8 شمسی در پاسخ به ضعف دنیای اسلام و تسلط مغول­ ها و اروپائی ­ها بر بخش­ هایی از دنیای اسلام شکل گرفته بود، در قرون جدید، در پاسخ به نیاز مشابهی در غرب آسیا، در قالب سلفیت جدید  دوباره ظهور کرد و در شبه قاره هند نیز در قالب دیوبندی و جماعت اسلامی امکان بروز یافت. به نظر می ­رسد که نیاز مشترک، به پاسخ مشترک در هر دو بخش از جهان اسلام منتهی شده باشد. اما این مکاتب فکری هر کدام مشخصات خاص خود را نیز دارند.

 این مکاتب در شکل سنتی­ و آنگونه که بنیانگذارانشان توضیح داده ­اند از قابلیت ترکیب و ادغام برخوردار نبوده اند. اما در دوران جدید این گروه ­های جهادگر در افغانستان بودند که بر مبنای ضرورت­ های جهاد نه تنها در صحنه جنگ و نظامی به همکاری مشترک دست یافتند، بلکه دیدگاه ­های فکری و فقهی خود را هم به هم نزدیک­ تر کردند. در واقع، همکاری و همگرایی میان دو جریان اسلام­ گرای مکتب دیوبندی و سلفی­ گری در اواخر دهه 1990میلادی/1370شمسی آغاز گردید که یکی از نتایج آن ظهور طالبان در افغانستان بود.

در این بین، تقریبا تمامی شعبات پاکستانی، هندی، بنگلادشی، مالزی و اندونزیایی، جماعت اسلامی با برداشتی که طالبان و القاعده از اسلام و جهاد دارند، نزدیکی نشان دادند. طالبان افغانستان در واقع نماینده جناح افراطی شده مکتب دیوبندی بودند که بعداً حزب تحریک طالبان پاکستان بدان پیوست. گروه­ های تروریستی سپاه صحابه، لشکر جهنگوی(Jahangvi ) و لشکر طیبه که فرقه ­گرایی را چاشنی ایدئولوژی افراطی کردند، در پاکستان به تدریج احزاب رسمی و میانه ­رو اسلامی را پشت سر گذاشتند و خود مدعی برداشتی انحصاری از اسلام شدند. جریان افراطی اسلامی در غرب آسیا در القاعده متبلور شد که از ترکیب  دو مکتب غرب آسیای سلفی- وهابی اسامه ­بن لادن  و سلفی- اخوانی ایمن­ الظواهری، شکل گرفت .

گروه­ های افراطی مشابه در جریان بنگلادشی - هندوستانی در ذیل القاعده و همچنین در ذیل داعش قرار گرفته ­اند که گروه انصارالاسلام و انصارالله و جماعت المجاهدین برجسته ­ترین آن­ها به حساب می­ آیند. در این تغییر و تحول که نهایتاً به رادیکالیزه شدن جریان­ های اسلام­ گرا و فاصله گرفتن آن ها از گروه­ های اصلی و مادر انجامید، آشنایی اسامه ­بن لادن و ایمن ­الظواهری در پیشاور نقش داشت. این آشنائی جریان جهاد اسلامی مصر را در کنار جریان سلفی- وهابی قرار داد و به تدریج سلفیت وهابی سنتی را متحول کرد و آن را در قالبی افراطی قرار داد. ایمن ­الظواهری و جهاد اسلامی از قبل جریان اخوانی سلفیت را بر همین مدار قرار داده بودند.

آنچه ایدئولوژی سلفی جهادی خوانده می­ شود به لحاظ فکری ریشه­ های خود را در تحولات قرون اولیه اسلامی به ویژه اندیشه خوارج،  احمد بن حنبل- ابن تیمیه و ... ، جستجو می­ کند اما بی­ گمان ترکیب سه جریان وهابیت عربستانی، دیوبندی شبه قاره و بنیادگرایی مصری در دوران اشغال افغانستان از سوی شوروی و با مداخله دستگاه های اطلاعاتی آمریکا و متحدین منطقه ایش شکل گرفت.

جنگ و جهاد در افغانستان علیه اشغالگری اتحاد شوروی و رژیم مارکسیستی مورد حمایت مسکو تمامی جریان­ های افراطی را از سراسر جهان اسلام به پیشاور پاکستان کشاند. در همین جا بود که این گروه ­ها به برداشت جدیدی از اسلام جهادی رسیدند و به تدریج از برداشت­ های سنتی جریان­ های فکری که به آن تعلق داشتند، فاصله گرفتند. نقش ایمن­ الظواهری در افراطی کردن جریان سلفی و هدایت آن به سوی آموزه ه­ایی  که بعداً به جهادی - تکفیری شهرت پیدا کرد، برجسته است. ایمن­ الظواهری و اسامه ­بن ­لادن در واقع سعی کردند دنیای مدرن را به چالش بکشانند، و طرح برپایی خلافت اسلامی را به عنوان قدرت مشروع در جهان اسلام، بدیل نظام سیاسی غرب قرار دهند که بر سکولاریسم و دمکراسی لیبرال استوار است.

 در واقع می­ توان گفت اشغال افغانستان به وسیله اتحاد شوروی، سلفیت جهادی تکفیری را از نمونه­ های دیگر سلفیت مانند سلفیت سکولار و سلفیت تنویری(اصلاح طلب) جدا کرد و در مسیر جدیدی قرار داد که مشخصه اصلی آن خشونت و اعمال گسترده آن نه تنها علیه کفار که حتی علیه مسلمانانی است که خط فکری سلفی جهادی را به رسمیت نمی­ شناسند و برداشت متفاوتی از اسلام دارند. سید قطب، اخوانی مصری و مودودی هندی از برجسته ­ترین شخصیت­ ها و متفکرین جهان اسلام هستند که جریان سلفی جهادی از آموزه­ ها و افکار آن­ها بهره ­مند شده است.

سید قطب جهاد علیه حاکمان مرتد و مبارزه علیه رژیم­ های سکولار را در جهان اسلام حتی با کشتن مسلمانان جایز می­ دانست و مودودی از مسلمانان می­ خواست که نفوذ غیرمسلمان را بر زندگی­شان قطع نمایند .جهاد در افغانستان گامی مهم نه تنها در گسترش بلکه در افراط در آموز ه ­های جهادی و انقلابی سلفی نیز بود . از نظر ایمن ­الظواهری که با اندیشه­ های سید قطب و مودودی آشنا بود، گستره جهاد و جنگ فراتر از افغانستان و علیه رژیمهای سکولارتعریف  شد. با این حال ،این سوال در افکار عمومی جهان اسلام بی پاسخ مانده است که چرا جریان های افراطی سلفی در عمل به جای مبارزه واقعی با رژیم های سکولار به ویژه رژیم صهیونیستی که غاصب و اشغالگر فلسطین است به جنگ و خونریزی در میان مسلمانان دامن زده اند.