IRIB World Service

در قسمت ششم از برنامه داعش در افغانستان، حمله آمریکا به افغانستان در سال 2001میلادی و تقویت افراط گرایی در این کشور را بررسی خواهیم کرد.

 همان گونه که پیشتر اشاره شد هزاران مدرسه دینی در ایالت های بلوچستان و خیبر پختونخواه پاکستان تأسیس شده بودند  که در این مدارس مبلغان وهابی در کنار مبلغان دیوبندی مسئولیت آموزش دینی جوانان را بر عهده داشتند. هزینه های هنگفت این مدارس همواره از طرف کشورهای عرب حوزه خلیج فارس بخصوص عربستان سعودی تامین شده است. مبلغان عربِ وهابی مسلک مدارس مذهبی در پاکستان،  روی مشترکات دو مکتب سلفی - وهابی و سلفی - دیوبندی تمرکز داشتند. بسیاری از کسانی که امروزه در سطح رهبری طالبان افغانستان، و در تحریک طالبان پاکستان مطرح هستند، عمدتاً فارغ التحصیلان مدارس تحت حمایت عربستان سعودی بوده اند. 

مدارس مذهبی در پاکستان که در دوره حکومت ژنرال ضیاء الحق که گرایش به مکتب دیوبندی داشت، از رشد قابل توجهی برخوردار شد.  در همین دوره بود که احزاب اسلامی مکتب دیوبندی موفق شدند در ارتش نفوذ کنند و در ایدئولوژیک کردن ارتش پاکستان نقش مهمی ایفا نمایند. بطوریکه اکنون مدارس مذهبی در سطحی قرار گرفته اند که با نظام رسمی آموزشی کشور رقابت می کنند و دولت به شدت تحت فشار آمریکا است که مواد درسی جهادی را از برنامه درسی مدارس مذهبی حذف و بجای آن زبان انگلیسی و رایانه آموزش داده شود، امری که با مقاومت جدی مدرسان مدارس روبه رو شده است. اگر چه مدارس مذهبی زمینه ساز نزدیکی ایدئولوژیک دو مکتب دیوبندی شبه قاره هندی و مکتب وهابیت تکفیری عربی شده اند، ولی پیوندهای ارگانیک بین این دو در صحنه دیگری در عمل اتفاق افتاده است و آن صحنه جنگ و جهاد افغانستان بوده است.

با توجه به این پیوند بازسازی خلافت اسلامی هدف مشترک تفکرات دیوبندی و وهابی عنوان شده است. این باور مشترک اگر چه محصول مدارس مذهبی است ولی عملیاتی شدن آن، مدیون جهاد در افغانستان در مقابله با  اشغال این کشور بوسیله اتحاد شوروی بوده است. تداوم آن نیز مدیون دخالت نظامی آمریکا و حذف طالبان از قدرت است که آنها را تا به امروز هم چنان در محور جهاد نگاه داشته است. البته هر دو مکتب خلافت با جناح بندی های درونی روبه رو شده اند که می توان آنها را در سه بخش میانه رو ها- شامل احزاب رسمی، رادیکال ها- شامل گروه های جهادی سنتی و تروریستی- شامل گروه های تکفیری، تقسیم کرد.

تا پیش از ایجاد داعش و اعلام خلافت عراق و شام در خاورمیانه عربی، این سازمان القاعده بود که گروه های جهادی عربی تحت نام کلی عرب افغان و گروه های جهادی دیوبندی شبه قاره هندی را درون خود جذب می کرد. اما اکنون داعش مدعی اصلی است و القاعده و طالبان را به چالش کشانده است. سازمان القاعده در نقشه جهانی که برای خود جهت بازسازی خلافت اسلامی برای 5 قاره جهان در نظر گرفته بود، شبه قاره هند را در جایگاه نخست قرار داده بود. این نقشه قبل از حادثه 11 سپتامبر 2001میلادی و اشغال افغانستان بوسیله آمریکا و ناتو ترسیم شده بود.

 در واقع اخراج بن لادن از سودان که تحت فشار آمریکا صورت گرفت و بازگشت عرب افغان ها به افغانستان، موجب شد القاعده، آمریکا را سردمدار کفر جهانی قرار دهد. بر این اساس جنگ جویان عرب افغان در نشستی در افغانستان با هم، پیمان بستند که همانگونه که علیه کمونیزم جنگیدند، علیه نیروی شیطانی آمریکا نیز بجنگند. این در حالی بود که سازمان سیا یعنی پشتیبان القاعده و مجاهدین در جنگ با شوروی هرگز انتظار نداشت عرب افغان ها دشمنی با کمونیزم، هندوئیزم و شیعه را به دشمنی با آمریکا تبدیل کنند. انفجار همزمان سفارت آمریکا در نایروبی کنیا و دارالسلام تانزانیا در سال 1998میلادی/1377شمسی/ اعلام جنگ رسمی القاعده بر ضد آمریکا بود و سپس 11 سپتامبر2001میلادی فاز جدیدی در این مسیر بود که منجر به لشکرکشی آمریکا به افغانستان شد.

 حمله آمریکا به افغانستان و حذف طالبان از قدرت و اخراج سازمان القاعده از این کشور و عقب نشینی آنها به مناطق قبایلی پاکستان باعث شد که طالبان افغانستان، طالبان پاکستان، سازمان های جهادی کشمیری، آسیای مرکزی، چین و چچن در اتحادی استراتژیک به عنوان زیر مجموعه القاعده به مقابله با آمریکا و ناتو بپردازند. هر چند که طالبان هویت جداگانه خود را حفظ کرد. با این حال پیوند میان جریان رادیکال عرب- افغانِ وهابی- جهادی- تکفیری با جریان رادیکال سلفی- حنفی- دیوبندی ادامه یافت .ظهور جریان های رادیکال تر از این میان، زمینه ساز پیدایش داعش در سال های بعد شد.

با ایجاد داعش و اعلام خلافت عراق و شام بوسیله ابوبکر البغدادی و شعبه باصطلاح خراسانی آن که با جذب نیروی رادیکال در جنوب آسیا و آسیای مرکزی و مسلمانان چین و روسیه  همراه شد، چالشی جدی برای طالبان و القاعده ایجاد کرد. برخی ناظران معتقدند این احتمال اکنون وجود دارد که داعش در افغانستان جایگزین طالبان و القاعده شود و با جذب نیروهای رادیکال که هم چنان خود را به جهاد متعهد می دانند و خلافت گرائی را در داعش قوی تر از القاعده احساس می کنند، فضای جدیدی در منطقه بوجود آورد. بویژه که داعش در عراق و سوریه نشان داده است از این ظرفیت برخوردار است که وارد جنگ های نیابتی شود و به رغم تضادهای ظاهری با آمریکا و ناتو منافع مشترکی با آنها در جنوب آسیا  بیابد.

 در چنین برداشتی علی القاعده نباید خیلی دور از ذهن باشد که آمریکا و اروپا که شرایط جهانی را در آستانه تعارضات جدیدی بین خود و روسیه و چین احساس می کنند از نگاه خلافت گرا و جهادی داعش بهره گیری نمایند و نیروهای ازبک، چچن، تاجیک و اویغور را که به داعش پیوسته اند بطرف دره فرغانه و آسیای مرکزی هدایت نمایند تا رفتار روس ها را در اوکراین و سوریه تعدیل و چین را نیز مهار نمایند. به عبارت روشن تر، آمریکا و ناتو در نظر دارند که جریان های رادیکال سنی را که القاعده آن را بعد از شکست اتحاد شوروی علیه منافع آمریکا و اروپا جهت داد، یک بار دیگر در مسیر پیشین آن قرار دهند. بدین معنا که این جریان روسیه و چین را دشمن بداند و از حمایت غرب برخوردار شود، درست مثل زمانی که جهاد در افغانستان علیه شوروی سازماندهی شد. در همین حال، به نظر می رسد ایجاد و تشدید تضاد بین شیعه و سنی در درون اسلام نیز با استفاده از نیروهای نیابتی تکفیری آمریکا و غرب همچنان در دستور کار آنها قرار دارد.

یکی از اهداف این رویکرد آمریکا عملیاتی کردن طرح خاورمیانه جدید، نجات رژیم صهیونیستی و تجزیه قومی - مذهبی کشورهای اسلامی منطقه است.  بنابراین می توان تصور کرد که داعش نمونه جدید جریان رادیکال خلافت گرا است که از این ظرفیت برخوردار است که سازمان ها و گروه های رایکال دیوبندی نظیر طالبان پاکستان، سپاه صحابه و لشکر جهنگوی(Jhangvi ) (جنگجو) رادیکال را در کنار ازبک ها، چچن ها، تاجیک ها، قرقیزها و ایغورها و رادیکال های جهادی- تکفیری عرب را در یک جبهه قرار دهد و آنها را حول محور احیای خلافت اسلامی  متمرکز سازد. این ویژگی از یک طرف و تاکید داعش و تکفیر تمام مذاهب و گرایشات اسلامی غیر داعش از طرف دیگر این جریان را به ابزار سودمندی برای پیگیری اهداف مختلف آمریکا تبدیل کرده است. همان گونه که پیشتر اشاره شد این اهداف عبارتند از ارائه چهره ای خشن و نادرست از اسلام به غیر مسلمانان، تحت فشار گذاشتن رقبا نظیر چین و روسیه و برافروختن جنگ و درگیری در درون جهان اسلام است.