IRIB World Service

در بخش 7 برنامه به ظرفیت های ایران برای سرمایه‌گذاری خارجی در صنعت حمل و نقل زمینی، دریایی و هوایی خواهیم پرداخت.

ایران در منطقه غرب آسیا واقع شده و به دلیل موقعیت ممتاز جغرافیایی حلقه رابط سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا محسوب می شود. اهمیت منابع اقتصادی منطقه خلیج فارس و وابستگی شدید اروپا و کشورهای شرق آسیا به منابع انرژی خلیج فارس، اهمیت ژئوپلیتیکی ایران را دو چندان کرده است. طی قرون گذشته، ایران پل ارتباطی میان شرق و غرب بوده است و کالاها از طریق جاده‌های معروفی مثل جاده ابریشم، جاده مروارید و نیز جاده‌های هندوستان از ایران عبور می‌کردند. اکنون نیز ایران نقش بسیار مؤثری در وصل شرق جهان به غرب جهان دارد.

ایران از سمت غرب با کشورهای ترکیه و عراق و از سمت شرق با کشورهای افغانستان و پاکستان همسایه است. در جنوب ایران خلیج فارس قرار دارد که کشورهای عمدۀ تولیدکننده نفت جهان را در پیرامون خود جای داده است. این منطقه به عنوان گلوگاه انرژی جهان محسوب می‌شود. در شمال ایران نیز دریای خزر قرار دارد که بهترین پل ارتباطی میان کشورهای ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان است و می‌تواند نقش مهمی در تجارت میان این کشورها ایفا کند.

در این بخش از برنامه به برخی مزیت‌های ترانزیت و حمل و نقل کالا از طریق قلمرو ایران اشاره می شود. قرار گرفتن در مسیر کریدورهای ترانزیتی شمال- جنوب و برقراری ارتباط ترانزیتی بین کشورهای روسیه، اروپای شرقی، اروپای مرکزی، اروپای شمالی، آسیای میانه و قفقاز از یک‌ سو و آسیای جنوبی، جنوب شرقی، اقیانوسیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس از سوی دیگر مزیت برجسته ایران برای ترانزیت کالا قلمداد می‌شود. همچنین به دلیل کوتاهی مسیر کریدور شمال- جنوب و تجهیز امکانات و زیرساخت‌ها و فراهم آوردن امکانات و تسهیلات گسترده در بخش‌های مختلف حمل و نقل، مسیر ایران از جذابیت‌های فراوانی برای ترانزیت کالا برخوردار است. بنادر شهید رجائی، امیرآباد و بندر انزلی از جایگاه ویژه‌ای در مسیر ترانزیتی کریدور شمال – جنوب برخوردار هستند.

علاوه بر ظرفیت های گفته شده، ایران در مرکزیت جغرافیایی کشورهای عضو سازمان همکاری های اقتصادی اکو قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی برای ایران این فرصت را فراهم آورده است تا ضمن ایفای نقشی فعال در برقراری ارتباط تجاری و اقتصادی بین کشورهای عضو اکو، بتواند در چارچوب همکاری‌ها و موافقتنامه‌های مختلف تجاری، در زمینه ترانزیت کالاهای صادراتی و وارداتی کشورهای عضو و اتصال این کشورها به دریا و آب‌های بین‌المللی نیز به نقش مؤثری داشته باشد.

شیوه های ترانزیت کالا به سه دسته زمینی، دریایی و هوایی تقسیم می شوند. از میان انواع شیوه‌های حمل و نقل ترانزیتی، حمل و نقل جاده‌ای، به علت انعطاف پذیری در انتخاب مسیر، میزان بار قابل حمل، زمان سفر، دسترسی آسان به مراکز تولید، جذب بار و عدم نیاز به تخلیه و بارگیری مجدد به عنوان متداول‌ترین روش حمل و نقل در اکثر کشورهای دنیا به ویژه در ایران استفاده می‌شود. به جهت موقعیت ویژه جغرافیایی مانند عدم وجود آبراه‌های داخلی، مسطح بودن قسمت عمده ایران و همچنین پایین بودن بهای سوخت سبب شده است تا درصد بالایی از حمل و نقل کالا در ایران از طریق جاده انجام گیرد.

دکتر علی طاهری فرد، پژوهشگر اقتصاد در ایران می گوید: «توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی ایران در سال‌های گذشته که در کنار افزایش سطح نفوذ اقتصادی و سیاسی کشور در غرب آسیا اتفاق افتاده، باعث شده بسیاری از ظرفیت‌های مغفول در سال‌های گذشته به شکل جدی‌تر دنبال شود. در این بین احیای جاده ابریشم، به عنوان یک مسیر حمل و نقل جاده ای طولانی، یکی از این اولویت‌هاست. دولت چین تمایل دارد با استفاده از ظرفیت‌های ایران، بار دیگر جاده تاریخی ابریشم را زنده کند. این مسیر تاریخی که از دوران باستان اصلی‌ترین مسیر انتقال کالا و تجارت میان آسیا و اروپا بوده است در وضعیت امروز اقتصاد جهان می‌تواند بار دیگر نقش مهمی ایفا کند».

۸۵ درصد از صادرات چین به سمت مقاصد اروپایی انجام می شود و در حال حاضر کانال سوئز اصلی ترین محور این انتقالات به حساب می آید. در حالی که در صورت استفاده از ظرفیت ایران در قالب جاده ابریشم، هم مسیر بسیار کوتاه‌تر می‌شود و هم میزان وابستگی چین به کانال سوئز کاهش خواهد یافت.

ایران در سال 2009 بیش از 9100 کیلومتر بزرگراه در کشور ساخت که این میزان در سال 2017 به بیش از 17 هزار و 700 کیلومتر رسید. هنوز نیاز به سرمایه ­گذاری در محورهای ارتباطی ایران وجود دارد تا کشورهای همسایه هرچه بیشترازمزیت های این کشور برای ترانزیت بین المللی بهره مند شوند. این آمار نشان از اهتمام و جدیت مسئولان ایرانی برای توسعه مسیرهای ترانزیت جاده ای با کارکرد داخلی، منطقه ای و فرامنطقه ای است.

در کنار توانایی های ایران در حمل و نقل زمینی، ایران ظرفیت های بی بدیلی در حمل و نقل دریایی نیز دارد. هم اکنون حمل و نقل دریایی، جایگاه مهمی در عرصه تجارت بین‌الملل دارد. از لحاظ جغرافیایی، ترافیک دریایی به طور قابل ملاحظه ­ای طی دهه‌های گذشته متحول شده است. حمل و نقل دریایی علاوه بر سرعت مناسب، ظرفیت حمل بار زیاد و پوشش جغرافیایی وسیعی دارد. حمل و نقل ریلی و جاده‌ای قادر به پوشش جغرافیایی به اندازه حمل و نقل دریایی نیستند. صنایع سنگین که اغلب حمل و نقل مواد اولیه مورد نیاز آنها به صورت وسیع صورت می‌گیرد نیازمند ترانزیت دریایی هستند.

بنادر به عنوان حلقه ‌اساسی زنجیره حمل و نقل، تجارت بین‌الملل، دروازه‌های مبادله انرژی، بار و مسافر در دریا و خشکی قلمداد می‌گردند. ایران در شمال و جنوب خود دارای بنادر مهمی است. بنادر امام خمینی (ره)، شهید رجایی، بوشهر و چابهار در جنوب کشور و بنادر امیرآباد، نوشهر و انزلی در شمال کشور هستند. اکنون ظرفیت تجاری بنادر ایران حدود 230 میلیون تن است در حالی که میزان ظرفیت عملیاتی آن حدود 160 میلیون تن است. این موضوع نشان می دهد که ایران ظرفیت و توانایی زیادی برای تأثیرگذاری مناسب بر ترانزیت کالا از طریق مسیر دریایی در منطقه را دارد و  سرمایه گذاری در این بخش بازدهی بسیار مطلوبی خواهد داشت.

هند با استفاده از شرایط جغرافیایی ایران، برنامه ریزی جدی برای توسعه بندر چابهار را در دستور کار خود قرار داده که با بهره‌برداری از طرح‌های این بندر، می‌توان انتظار داشت مسیر تجاری هند با کشورهای آسیای میانه و افغانستان نیز با محوریت ایران پیگیری شود.بویژه اینکه چین نیز به سرمایه گذاری در این بخش علاقمند است . 

قرارگیری بنادر ایران در کریدورهای جهانی و نیز ظرفیت و میزان دسترسی آنها به مسیرهای زمینی و ریلی اهمیت زیادی در رونق بنادر دارند. مثلاً بندر شهید رجایی ظرفیت تخلیه و بارگیری سالانه حدود 100 میلیون تن کالا را بر عهده دارد.

شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در خطوط اروپا، مدیترانه و شرق آسیا از مهمترین خطوط حمل و نقلی تلقی می شود. ناوگان کشتیرانی ایران با ۱۶۵ فروند کشتی تجاری با ظرفیت ۵ میلیون و ۸۰۰ هزار تن بار حمل می‌کند. شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران با ۱۸۰ نمایندگی در کشورهای مختلف و ۱۹ شرکت زیر مجموعه در داخل ایران در زمینه ترانزیت و حمل و نقل کالاها، در اقصی نقاط دنیا فعالیت می‌کند.

دسترسی به دریا در شمال و جنوب، دسترسی به آب‌های آزاد مانند اقیانوس هند، قرارگیری در مسیر کریدورهای ترانزیتی شمالی- جنوبی و عملکرد ارتباط دهنده کشورهای آسیای میانه با آب های جنوب، عبور سالانه ۱۴ هزار فروند کشتی از مناطق پیرامونی ایران، از جمله مزیت‌های مهم ایران در حوزه دریایی است. ایران امتیازهای ویژه‌‌ی دیگری نیز در زمینه ترانزیت دریایی دارد که از جمله آن 2 هزار و 900 کیلومتر مرز دریایی و 5 هزار و 800 کیلومتر خط ساحلی است. همچنین ایران با ۱۲ کشور همسایه خود دارای مرز آبی است. بنابراین ایران این ظرفیت را دارد که با جذب سرمایه گذاری های  خارجی، موجب گسترش اقتصاد دریامحور خود و منطقه شود. طبیعتاً با توجه به مزیت ها و مسیرهای دسترسی فراوانی که بنادر دریایی ایران دارند، سود فراوانی نصیب شرکت های سرمایه گذار خواهد شد.

علاوه بر حمل و نقل دریایی، آسمان ایران در حمل و نقل هوایی نیز در منطقه و جهان بسیار تأثیرگذار است.تعداد کل فرودگاه های ایران در سال 1979، یعنی زمان پیروزی انقلاب اسلامی، ۴۳ مورد بود که طی چهار دهه گذشته این تعداد به ۷۲ فرودگاه افزایش یافته است و تعداد پرواز عبوری در سال 1979 از ۳۱ هزار و ۱۰۰ مورد به ۴۲۶ هزار و ۶۸۴ پرواز در سال 2017 افزایش یافته است. در خصوص تعداد مسیرهای هوایی ایران نیز باید گفت که ۱۰ مسیر هوایی در سال 1979 به ۱۲۷ مسیر هوایی در سال 2018 افزایش یافته است و هم اکنون در کشور ۹ فرودگاه بین المللی، ۲۹ فرودگاه داخلی و ۳۰ فرودگاه دارای مرز هوایی وجود دارد. بر اساس گزارش سازمان های منطقه ای و بین المللی ، در غرب آسیا ، آسمان ایران ، امن ترین آسمان برای پرواز هواپیماهای مسافربری و تجاری است .