IRIB World Service

در قسمت هفتم مجموعه مقالات «قضیه فلسطین و طرح شیطانی معامله قرن» به مواضع اردن و ترکیه درباره معامله قرن می پردازیم

کشور اردن به خاطر هم­ مرز بودن با فلسطین و مصر، از اهمیت و جایگاه ویژه ­ای در طرح معامله­ قرن برخوردار است. مقام تولیت مسجد الاقصی سالهاست برای خاندان ملک عبدالله اردن رقم خورده است. اساساً بخشی از مشروعیت این حکومت به بحث تولیت مسجد الاقصی برمی‌گردد. اردن بشدت نگران از دست دادن این جایگاه است. بطوریکه گفته می شود برای همراه کردن اردن با طرح شیطانی معامله قرن، بنیامین نتانیاهو نخست وزیر رژیم صهیونیستی به طور پنهانی وعده داده است در صورتیکه اردن، قدس شریف را به عنوان پایتخت این رژیم برسمیت بشناسد، همچنان مقام تولیت مسجدالاقصی را خواهد داشت. در هر حال اردن نیز طی دو سال اخیر برای پذیرش طرح معامله قرن  تحت فشار قرار گرفته است و حتی برخی از اعتراض های داخلی در این کشور را نیز با این موضوع مرتبط می دانند. سید هادی افقهی کارشناس مسائل غرب آسیا در ایران می گوید: «برای تحقق معامله قرن با پادشاهی اردن و تشکیلات خودگردان رایزنی‌هایی شده است. مجریان معامله قرن با فشار بر محمود عباس او را در دو راهی پذیرش فروش قدس و از دست دادن پستش قرار داده اند. احتمال کنار زدن عباس به دلیل مخالفت با قبول ابودیس به عنوان پایتخت، می‌تواند جامعه فلسطین را که در حال حاضر دو تکه است، چهل تکه کند. از سویی، از اردن نیز خواسته شده به فلسطینی‌های ساکن این کشور شناسنامه اردنی داده شود تا از قالب مهاجر خارج و به عنوان شهروند اردنی در آنجا زندگی کنند.»

به نظر می رسد مقامات اردنی نه به خاطر منافع و مصالح فلسطینی­ ها و حمایت از مقدسات مسلمانان که برحسب منافع خود تاکنون ندای مخالفت با اجرای معامله قرن سر داده اند. در واقع، معامله قرن متضمن بندهایی است که به طور مستقیم و غیرمستقیم، منافع و مصالح کشور اردن را مورد هدف قرار می دهد. از جمله اینکه طبق طرح شوم معامله قرن، پناهندگان فلسطینی حق بازگشت به کشور خود را ندارند و باید در همان کشورهایی که هستند، اقامت گزینند. این موضوع به دلیل تعداد بسیار زیاد آوارگان فلسطینی ساکن در اردن، ممکن است که ترکیب جمعیتی این کشور را تغییر داده و تبعات سیاسی در این کشور ایجاد نماید.

هم‌مرز بودن اردن با بخش های اعظمی از اراضی کرانه باختری این نگرانی را در نزد مقامات «امّان» ایجاد کرده که صهیونیست ها با اجرای طرح معامله قرن از این موفقیت استراتژیک به عنوان اهرم فشاری جهت تهدیدِ امنیت ملی اردن بهره برداری کنند. طبق طرح معامله قرن، بخشی از جمعیت فلسطینی ها باید به «العریش» در صحرای سینا منتقل شده و در آنجا سکونت گزینند. این بدان معناست که سیطره امنیتی کامل رژیم صهیونیستی بر العریش به بهانه حضور دائمی فلسطینیان در آن منطقه می­ تواند برای منافع اردن خطرساز باشد. علت این مسأله هم آن است که خط لوله­ ی انتقال گاز طبیعی از مصر به اردن، از شهر العریش در صحرای سینا می­ گذرد. لذا مقامات اردنی نگران بسط سیطره کامل صهیونیسم بر صحرای سینا به صورت عام و شهر العریش به صورت خاص، نیز هستند.

مقامات اردنی به خوبی بر این نکته واقف هستند که رژیم صهیونیستی می کوشد با کوچ دادن بخش زیادی از ساکنان کرانه­ باختری به خاک اردن، سیطره­ ی خود بر منطقه استراتژیک «الأغوار» در کرانه باختری را تقویت کند. الاغوار منطقه ­ای است که از منابع آبی فراوانی برخوردار بوده و زمین­ های کشاورزی حاصلخیزی در آنجا قرار دارد. از همه مهم­تر اینکه الاغوار در نزدیکی مرزهای اردن نیز واقع شده است. لذا طبیعی است که مقامات امّان متناسب با منافع خود، مسأله چشم دوختن صهیونیست­ها به «الأغوار» را از نزدیک رصد کرده و در مورد آن نگران باشند. مخالفت ­های اردن با بندهایی از طرح معامله قرن سبب شد تا مقامات آمریکایی و صهیونیستی به دنبال راهی برای راضی نگاه داشتن اردن باشند. شورش­های سال2018م اردن که ناشی از بحران­ اقتصادی در این کشور بوده است، پیامی از سوی آمریکا بود دالّ بر اینکه در صورت اصرار مقامات امّان مبنی بر مخالفت با معامله قرن، آمریکا از طریق اهرم­های فشار خود در منطقه و جهان، این کشور را درگیر شورش داخلی می­ کند.

در مورد ترکیه به عنوان یکی دیگر از بازیگران منطقه ای در طرح معامله قرن، وضعیت کمی متفاوت تر به نظر می رسد. ترکیه ، رژیم صهیونیستی را از سال ۱۹۴۹ به رسمیت می‌شناسد و در سال ۱۹۵۰ نیز اولین دفتر نمایندگی دیپلماتیک را در تل‌آویو افتتاح کرد و طی این سال‌ها نیز روابط گسترده‌ای در زمینه‌های مختلف اقتصادی، نظامی، امنیتی و سیاسی با این رژیم داشته است. در مسایل فلسطین، ترکیه همواره با کنشگری فعال سعی کرده است امتیازاتی اخذ نماید، تاکید بر اخذ امتیازات از آن جهت است که اقدامات آنکارا در قبال رژیم صهیونیستی همواره بُعد تبلیغاتی داشته و به اقداماتی عملی نظیر لغو قراردادهای اقتصادی و نظامی منتهی نشده است. در این راستا زمانی که ترامپ در دسامبر2018 فرمان اجرای انتقال سفارت این کشور از تلآویو به قدس را امضا نمود، ترکیه توانست با اتخاذ دیپلماسی فعال، رهبری  مخالفت با این اقدام را در سطح بین المللی به دست گیرد. برگزاری دو نشست سازمان همکاری‌های اسلامی ظرف کمتر از شش ماه، تمرکز تلاش‌ها برای تصویب قطعنامه در سازمان ملل در محکومیت اقدام آمریکا، فراخوانی سفرای خود از آمریکا و رژیم صهیونیستی، اخراج موقت سفیر رژیم صهیونیستی در ترکیه، بخشی از اقدامات ترکیه بود اما هیچ قراردادی با رژیم صهیونیستی به حالت تعلیق در نیامد یا لغو نشد .

ترکیه همزمان با انتقال سفارت آمریکا به بیت ­المقدس، دوگانه عمل کرده است. هم به دنبال ایجاد اجماع بین کشورهای اسلامی در راستای حمایت از فلسطین بوده است و هم روابط اقتصادی خود با رژیم اشغالگر را حفظ کرده است. پس از آنکه ترامپ در ۶ دسامبر ۲۰۱۷ اعلام کرد قصد دارد قانون انتقال سفارت به قدس را اجرا کند، ترکیه  نشست فوق العاده سازمان همکاری اسلامی را در استانبول برگزار کرد. طبق آمارهای رسمی، در سال ۲۰۱۷، از ۴٫۳ میلیارد دلار تجارت دو جانبه میان ترکیه و رژیم صهیونیستی، ۲٫۹ میلیارد دلار صادرات ترکیه به رژیم صهیونیستی و۱٫۴ میلیارد دلار صادرات به ترکیه بود. ترکیه علاقه‌مند به حفظ این سطح از روابط اقتصادی با رژیم صهیونیستی است. ضمن اینکه صادرات نفت انتقالی جمهوری آذربایجان به ترکیه از طریق نفت‌کش از بندر جیهان به بندر حیفا، استفاده ترکیه از مسیر ترانزیتی دریایی- زمینی فلسطین اشغالی برای دسترسی به اردن که به نوعی جایگزین مسیر سوریه محسوب می‌شود، ازنمونه‌های روابط اقتصادی دو طرف می­ باشد.

در خصوص طرح معامله قرن نیز موضع ترکیه در همین چارچوب تعریف می­ شود. به این معنی که علی­رغم ادعای آنکارا در حمایت از آرمان فلسطین، در عمل  اقداماتی علیه رژیم صهیونیستی و همچنین بحرین که میزبان نشست منامه درباره طرح معامله قرن بود انجام نداد.این در شرایطی است که طرح معامله قرن، یهودی سازی قدس شریف را به طور ویژه دنبال می کند. آنکارا طی سالهای گذشته حاضر نشده است از اهرم انرژی و تجارت علیه رژیم صهیونیستی استفاده نماید، بلکه با اقدامات رسانه ای و پروپاگاندا سعی کرده است با جلب افکار عمومی جهان اسلام به خود از موقعیت پیش آمده برای اخذ امتیاز از رژیم صهیونیستی استفاده نماید. از اینرو این نگرانی وجود دارد که درباره طرح معامله قرن نیز آنکارا رویکرد تجاری را دنبال  کنند. البته  موضوع آرمان فلسطسین در کانون توجه مردم مسلمان ترکیه قرار دارد و از اینرو نیز «رجب طیب اردوغان» رئیس جمهوری ترکیه پس از اجلاس منامه که در 24 و 25 ژوئن سال 2019 برگزارشد، گفت:ترکیه درباره طرح آمریکا موسوم به صلح در غرب آسیا نظر مثبتی ندارد از همین رو حمایت آنکارا از این طرح بعید است.

پروفسور زکریا کورشون استاد دانشگاه سلطان محمد فاتح و رئیس مرکز مطالعات غرب آسیا و آفریقا در ترکیه در خصوص طرح شیطانی معامله قرن گفت: امکان ندارد معامله قرن، صلح در منطقه ایجاد کند. حتی این طرح از زمانی که پیشنهاد شده، مشکلات و تنش های بسیاری در منطقه بوجود آورده است. بی ثباتی دو سال اخیر در غرب آسیا نشان دهنده این است که اجرای این پروژه امکان پذیر نیست و حتی پیام آور جنگی خانمان سوز در منطقه است. اینکه کدام کشورها موافق اجرای طرح صلح هستند و کدام کشورها نیستند نامشخص است و در نتیجه این طرح نه تنها موجب بی ثباتی در غرب آسیا  بلکه در جامعه جهانی خواهد شد. زیرا تا زمانی که صلحی عادلانه در فلسطین اجرا نشود در دنیا نیز صلح و آرامش برقرار نخواهدبود.