IRIB World Service

در قسمت پنجم برنامه، به ظرفیت های ایران برای سرمایه‌گذاری خارجی در صنایع پتروشیمی و انرژی های پاک خواهیم پرداخت.

شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران، در سال 1964 تأسیس شد و تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1979، تولید محصولات پتروشیمی به دو میلیون و هفتصد هزار تن در سال رسید. فعالیت‌های شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران در سال‌های جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه ایران یعنی بین سال های 1980 تا 1988 کم شد. با این وجود، شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران طرح توسعه پتروشیمی شیراز را در این مرحله زمانی تکمیل کرد.

شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران، پس از دوران دفاع مقدس، مرحله تجدید حیات و نوسازی را شروع کرد. بازسازی مجتمع‌های خسارت دیده در جنگ، بهره­برداری از طرح‌های بنیادی مانند پتروشیمی اصفهان و اراک، تکمیل مجتمع بندر امام خمینی (ره)، گسترش صادرات محصولات پتروشیمی، واگذاری بخشی از مأموریت ها به بخش خصوصی و افزایش تولید و سوددهی از اقدامات و پیشرفت‌های شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران در مرحله بازسازی به شمار می‌رود.

دکتر علی طاهری فرد، استاد دانشگاه امام صادق (ع) در ایران، می گوید: «محصولات صنایع پتروشیمی ایران مانند کودهای شیمیایی، مواد شیمیایی نظیر اسید سولفوریک، گوگرد و آمونیاک و پلاستیک، دارای کیفیت بالایی است و در بازارهای جهانی بسیار شناخته شده است. چنانچه علیرغم تحریم های ظالمانه آمریکا علیه ایران در سال‌های 2014 تا 2016، میزان صادرات شرکت‌های پتروشیمی ایران بالغ بر ٣٠‌ میلیارد دلار شد. علاوه بر این، در همین بازه زمانی، شرکت‌های پتروشیمی، محصولاتی با ارزشی بالغ بر ٣٣‌ میلیارد دلار به صنایع داخلی ایران تزریق و کشور را از واردات این حجم از محصولات پتروشیمی بی‌نیاز کردند. این ارقام فقط حاصل مصرف کمتر از 7 درصد ذخایر هیدروکربونی  (Hydrocarbon reservoirs) ایران در این صنعت بوده است. بنابراین واضح است با چنین ظرفیتی ایران بهشت سرمایه گذاری برای صنایع پتروشیمی است».

وابستگی صنایع مختلف به محصولات پتروشیمیایی و همچنین تنوع بالای محصولات در این صنعت باعث شده است که کشورهای دنیا توجه ویژه‌ای به این بخش داشته باشند. صنعت پتروشیمی در سال‌های اخیر متأثر از سیاست‌های جهانی شدن و همچنین ادغام زنجیره‌های تأمین، تولید و فروش بوده است. در واقع پراکندگی منابع تولید یعنی مواد اولیه و سرمایه‌های انسانی، مالی و فن آوری در مناطق مختلف دنیا، از یک سو و از سوی دیگر بلوغ کشورها و شرکت‌های بازیگر در عرصه صنعت پتروشیمی سبب شده است که همکاری‌های بین‌المللی بین کشورها و شرکت‌ها جهت دستیابی به مزیت مضاعف مورد توجه قرار گیرد.

در این میان ایران به دلیل داشتن مواد اولیه فراوان، نیروی کاروحرفه ای ارزان و تجربه فراوان درتولید محصولات پتروشیمی وهمچنین دسترسی به بازارهای جهانی از طریق مسیرهای ترانزیتی زمینی، هوایی و دریایی، کشورمناسبی برای سرمایه گذاری در صنایع پتروشیمی محسوب می شود. همچنین با توجه به اینکه تمامی خوراک هیدروکربنی صنعت پتروشیمی در داخل ایران تولید می‌شود، صنعت پتروشیمی ایران وابستگی خاصی به خوراک وارداتی ندارد.

بر اساس این ویژگی های نادر، ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی ایران در غرب آسیا در سال 2016، 38 درصد و در دنیا 4.8 درصد (چهار و هشت دهم درصد) بود. شرکت ملی صنایع پتروشیمی برای تولید ١٨٠ میلیون تن محصولات پتروشیمی تا سال ٢٠٢٢ میلادی برنامه ریزی کرده است. در چنین شرایطی شرکت های بین المللی می توانند با انتقال فن آوری های جدید به صنایع پتروشیمی ایران، موجب افزایش بازدهی این صنایع شده و سود مناسبی را نصیب خود سازند.

دکتر فرهاد دژپسند، استاد دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی دانشگاه شهید بهشتی و وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران در خصوص اهمیت صنایع پتروشیمی می گوید: «امروزه صنایع پتروشیمی و مصرف فرآورده‌های حاصل از آن و اهمیت محصولات این صنعت در تولید انواع کالاهای مصرفی، واسطه‌ای و سرمایه‌ای، روزافزون است. در صنعت پتروشیمی هیدروکربن‌های سبک نفتی به موادی با ارزش افزوده 10 تا 15 برابر ارزش نفت‌ خام و گاز طبیعی تبدیل می‌شود که این مواد، ماده اولیه بسیاری از صنایع پایین دستی از قبیل صنایع شیمیایی، برق، الکترونیک، نساجی، پزشکی، خودروسازی، لوازم خانگی و غذایی محسوب می‌شوند».

صنعت پتروشیمی با توجه به نقشی که در تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز دارد و از خام­ فروشی در این حوزه جلوگیری کرده و به افزایش صادرات ایران منجر می­شود، در تحقق اقتصاد مقاومتی سهم زیادی دارد. در بند 13 و 15 از سیاست­های کلی اقتصاد مقاومتی که در مورخ 18 فوریه 2014 از سوی آیت الله سید علی خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی ابلاغ گردید بر افزایش صادرات فرآورده­ های نفتی و پتروشیمی و تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز تأکید شده است.

یکی از اقدامات ویژه ایران برای جلوگیری از خام فروشی و افزایش تنوع صادرات، احداث پتروپالایشگاه است. پتروپالایشگاه (Petrochemical Refinery) نسل جدیدی از پالایشگاه‌ها به حساب می آید و بر یکپارچگی بین مجتمع های پالایش و پتروشیمی تأکید دارد. در واقع در مجتمع های پتروپالایشگاهی، هدف تنها تولید سوخت از جمله گاز مایع ال پی جی (Liquefied Petroleum Gas)، بنزین، نفت سفید، نفت گاز و نفت کوره نیست، بلکه در کنار چنین محصولاتی فراورده های ویژه و خوراک های مورد نیاز مجتمع های پلیمری و شیمیایی نیز تولید و عرضه می شود. نخستین پتروپالایشگاه نفت ایران از 1 آوریل 2013 در شرکت پالایش نفت امام خمینی (ره) «شازند» شروع به کار کرد.

جمهوری اسلامی ایران برای تأمین انرژی مورد نیاز خود و صادرات به کشورهای منطقه ای و فرامنطقه ای، استفاده بهینه از منابع انرژی‌های فسیلی و ارتقای میزان بهره‌برداری از منابع متنوع انرژی‌های تجدیدپذیر و پاک را در دستور کار خود قرار داده است.

ایران از لحاظ برخورداری منابع مختلف انرژی یکی از غنی‌ترین کشورهای جهان محسوب می‌شود و علاوه بر وجود منابع گسترده سوخت‌های فسیلی و تجدیدناپذیر نظیر نفت و گاز دارای قابلیت فراوان انرژی‌های تجدیدپذیر از جمله باد، خورشید، «زیست توده» و «زمین گرمایی» محسوب می‌شود.

همانگونه که می دانید تولید انرژی برق با استفاده از سوخت‌های فسیلی بسیار برای آینده زمین و محیط زیست زیان آور است. با توجه به افزایش نرخ هزینه‌های سوخت‌های فسیلی، کشورها به دنبال تولید برق از منابع تجدید پذیری نظیر انرژی خورشیدی، انرژی باد و امواج دریا هستند. چرا که این منابع علاوه بر بی ضرر بودن برای محیط زیست، ارزان و قابل دسترس هستند.

کشور ایران در زمره کشورهایی است که به دلیل میزان تابش بالای خورشید، پتانسیل بسیاری در تولید انرژی به روش‌های نوین دارد. ایران حدود 300 روز آفتابی در طول سال دارد که ظرفیت قابل توجهی برای نیروگاه‌های خورشیدی است. علاوه بر این، ایران دارای مناطق بادخیز گسترده ای برای توربین‌های بادی است. مرزهای آبی دریای خزر و خلیج‌ فارس نیز ظرفیت‌های لازم را برای به‌کارگیری نیروگاه‌های برقی فراهم آورده است. وجود سدهای فراوان نیز نشاندهنده وجود ظرفیت تولید انرژی پاک در ایران است.

با توجه به وجود فرصت‌های متنوع در زمینه انرژی های پاک در ایران، بهره برداری از این نوع انرژی ها برای ایران اولویت دارد. به همین منظور دولت ایران به منظور حمایت و تشویق بخش خصوصی برای ورود به این نوع سرمایه‌گذاری در قوانین و قراردادهای خود مشوق‌هایی را در نظر گرفته است. خرید تضمینی برق حاصل از نیروگاه های انرژی پاک، حذف مالیات واردات تجهیزات برقی، ارائه تسهیلات مالی برای تجهیز و بهره‌برداری از نیروگاه‌های بادی و خورشیدی، دسترسی رایگان به زمین‌هایی که در آنها میزان تابش بالاست از جمله مشوق های ایران برای سرمایه گذاری خارجی در حوزه انرژی های پاک است.

در زمینه انرژی های پاک، بزرگترین نیروگاه خورشیدی ایران، در سال 2017 در جرقویه اصفهان به  بهره‌برداری رسید. این نیروگاه خورشیدی با سرمایه‌گذاری شرکت برق و انرژی غدیر ایران و با مشارکت شرکت یونانی متکا (Metka) با هزینه‌ای حدود 55 میلیارد تومان در مدت هفت ماه احداث و به بهره‌برداری رسید. این نیروگاه 10 مگاواتی، ماهانه حدود 2 میلیون کیلووات ساعت برق تولید می کند. این نیروگاه ماهانه حدود 420 هزار متر مکعب در مصرف گاز صرفه جویی می کند. همچنین از تولید ماهانه حدود 134 تن گاز دی اکسید کربن، 5.7 تن (پنج و هفت دهم تن) گاز دی اکسید گوگرد و 5 تن NOX جلوگیری به عمل می آورد.