IRIB World Service

در بخش چهارم برنامه، ظرفیت های ایران برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی در صنایع نفت و گاز بررسی خواهد شد.

همه جهان به منابع انرژی ایران نیاز دارند چرا که ایران در بعد ژئواکونومیک، اولین دارنده ذخایر گاز و چهارمین دارنده ذخایر نفت جهان است و ظرفیت تبدیل شدن به یکی از اصلی‌ترین شرکای انرژی مصرف‌کنندگان بزرگ نفت و گاز جهان را دارد. همچنین ایران در بعد ژئواستراتژیک نیز در موقعیتی قرار دارد که  در امنیت انرژی منطقه‎ای و جهانی نقشی محوری ایفا می نماید. از این رو می توان گفت صنعت نفت و گاز ایران بخش بسیار مهمی برای سرمایه گذاری خارجی و استفاده از فناوری­ های جدید است تا ظرفیت‌های ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی ایران هرچه بیشتر در خدمت جامعه جهانی قرار گیرد.

بر اساس آمار منتشر شده از سوی شرکت نفتی بریتیش پترولیوم (BP) در سال 2016، ایران به ترتیب با در اختیار داشتن 9/3 ( نه و سه دهم)  درصد از ذخایر نفت جهان در رده دوم غرب آسیا و رده چهارم جهان و در میان کشورهای اُوپک از نظر تولید روزانه نفت در رده دوم قرار گرفت. همچنین ایران با در اختیار داشتن 33/5 ( سی و سه و نیم) تریلیون مترمکعب ذخایر گازی و با اختصاص 18 درصد از ذخایر گازی جهان به خود، در رتبه اول دنیا جای گرفته است.

ایران علاوه بر میزان ذخایر فراوان در نفت و گاز، ظرفیت‌های ویژه ای برای بهره برداری با سود بالا از آن ها دارد. پتانسیل بالای امکان تجارت و صادرات نفت خام و گاز طبیعی از طریق سوآپ و دسترسی به مسیرهای ترانزیتی، توانایی تبدیل تولیدات عظیم نفت خام و گاز طبیعی به محصولات با ارزش افزوده بالاتر، تجربه طولانی در زمینه تبادلات بین‌المللی نفت و گاز، قرار گرفتن در محلّ تلاقی سه قارة آسیا، آفریقا و اروپا و موقعیت ممتاز و استثنایی  به لحاظ تأمین امنیت انرژی جهان از امتیازات ویژه ایران در زمینه نفت و گاز است.

دکتر عنایت الله یزدانی، استاد روابط بین الملل دانشگاه اصفهان در ایران، درباره اهمیت ایران در اقتصاد انرژی جهان می گوید: «بیضی استراتژیک انرژی، منطقه ای ژئوپلیتیکی شامل سرزمین ایران و کلّ خلیج فـارس در مرکز؛ شیخ نشین های عربـی در جنـوب؛ بخـش هـایی از عـراق، ترکیـه، ارمنسـتان، جمهوری آذربایجان و گرجستان در غرب و شمال غربی؛ مجموعه دریـای خـزر و بخـش هـایی از جنوب روسیه و قسمت هایی از سرزمین قزاقستان در شمال و بخش هایی از ازبکسـتان در شمال شرق آن تعریف شده است. بیش از هفتاد درصد از ذخایر اثبات شده نفت و بـیش از چهل درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در بیضی استراتژیک انرژی قرار دارد. قُطر بزرگ این منطقـه بیضی شکل، امتداد همان محوری است که دریای خزر را به خلیج فارس متّصل می سـازد و ایران در کانون آن واقع است».

10 درصد از ذخایر نفت و بخش قابل توجهی از منابع گازی ایران در میدان‌های مشترک با سایر کشورهای همسایه قرار دارد که برای استخراج نیازمند فناوری به‌روز و سرمایه‌گذاری خارجی است تا این ظرفیت بالقوه، بالفعل شود. یکی از سیاست‌های عمده وزارت نفت ایران، در راستای سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، تمرکز بر توسعه میادین مشترک نفتی کشور به ویژه میادین مشترک درغرب ایران است. به طوری که تولید نفت‌خام از این میادین در چند دهه اخیر آغاز شده و به ظرفیت بیش از 300 هزار بشکه‌ای در انتهای سال 2017 رسید. ولی تخمین زده می شود برای افزایش بهره‌برداری نیازمند 50 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی است. نکته مهم اینکه استخراج اندک نفت توسط ایران در مقایسه با میزان منابع نفتی آن نشان‌دهنده قدرت آتی و طولانی مدت تهران در تولید نفت است. زیرا براساس تولید معادل سال 2016، پیش بینی می شود آمریکا تا 10 سال، روسیه تا 26 سال و عربستان سعودی تا 59 سال می­توانند به استخراج نفت خود ادامه دهند. در حالی که عمر تولید نفت ایران طبق روند استخراج سال 2016، 130 سال است. بدین ترتیب تنها عمر تولید دو کشور لیبی و ونزوئلا به ترتیب با 275 و 345 سال از ایران بیشتر خواهد بود. این موضوع نشان می دهد که شاخص «نسبت ذخایر به تولید» (Reserves to Production ratio) که عمر آماری ذخایر هر کشور را بیان می‌کند، برای ایران در زمینه نفت بسیار مناسب است. به عبارتی امنیت و بازدهی سرمایه گذاری در صنعت نفت ایران در مقایسه با بسیاری از رقبای ایران برای سرمایه گذاران بیشتر و بهینه است.

براساس آمار شرکت ملی نفت ایران از ۱۰۲ میدان گازی و نفتی ایران، ۲۸ میدان مشترک است که از این تعداد ۱۸ میدان نفتی، 4 میدان گازی و ۶ میدان دارای ذخایر نفت و گاز است. در حال حاضر بخش عمده‌ای از نفت تولیدی ایران از میادین نفتی مستقل تامین می‌شود اما همان طور که گفته شد در سال‌های اخیر با کشف میادین عظیم گازی و نفتی مشترک، ایران طرح های فراوانی را در زمینه سرمایه گذاری خارجی در بخش نفت و گاز در دستور کار خود قرار داده است. از 28 میدان مشترک نفت و گاز بین ایران و همسایگانش، شرکت ملی نفت ایران تاکنون تولید از ۱۰ میدان مشترک را آغاز کرده، اما تولید از ۱۸ میدان مشترک دیگر هنوز آغاز نشده است. اولویت اول وزارت نفت ایران، توسعه پارس ‌جنوبی و اولویت دوم میادین نفتی غرب کارون است که نیازمند سرمایه گذاری بیشتری هستند. در ادامه برنامه برخی از ویژگی های کم نظیر این دو میدان برای سرمایه گذاری بیان می شود.

میدان گازی پارس جنوبی یکی از بزرگترین منابع گازی جهان است که بر روی خط مرزی مشترک ایران و قطر در خلیج فارس قرار گرفته است. وسعت این میدان 9700 کیلومتر مربع بوده که بخش متعلق به ایران آن، 3700 کیلومترمربع می‌باشد. بر اساس آخرین برآوردهای انجام شده « ذخیره درجای » این بخش بیش از 14 تریلیون مترمکعب و همچنین دارای ذخیره‌ای بالغ بر 19 میلیارد بشکه میعانات گازی است. تولید گاز طبیعی از میدان گازی پارس جنوبی از سال 2002 با تولید حدود 2 میلیون مترمکعب در روز آغاز شد که در سال 2016 به حدود 550 میلیون مترمکعب در روز افزایش یافت. ایران امکان بهره برداری روزانه هزار میلیون مترمکعب از میدان گازی پارس جنوبی را دارد اما برای رسیدن به این هدف به سرمایه‌گذاری ٣٠ میلیارد دلاری در این میدان مشترک نیاز است که با جذب سرمایه گذاری خارجی دستیابی به این هدف میسر می شود.

از زمان وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1979، روند توسعه گازرسانی به بخش‌های مختلف مصرفی داخل ایران در شهرها و روستاها، به منظور افزایش سطح رفاه مردم، رو به افزایش بوده است. با توسعه میادین گازی کشور و افزایش تولید گاز طبیعی، گازرسانی به نیروگاه‌های ایران به عنوان یکی از برنامه‌های وزارت نفت ایران در دستور کار قرار گرفته است که این امر علاوه بر صرفه‌جویی در مصرف سوخت‌های مایع و ایجاد ارزش افزوده بیشتر، در بهبود محیط ‌زیست نیز نقش موثری به دنبال داشته است.

علاوه بر میادین مشترک گازی با همسایگان، ایران میادین مشترک نفتی نیز دارد. بخش مهمی از میادین مشترک نفتی ایران به میادین نفتی غرب کارون تعلق دارد. میادین نفتی غرب کارون شامل سه میدان مهم نفتی یادآوران، یاران شمالی و جنوبی، آزادگان شمالی و جنوبی است که با کشور عراق مشترک هستند. از میان این میادین، میدان آزادگان، مهمترین و بزرگ‌ترین میدان نفتی مشترک برای ایران محسوب می‌شود. تولید نفت از میدان آزادگان‌، از سال 1997 با حدود ۲۵ هزار بشکه در روز آغاز شد و در سال 2011 به روزانه ۵۰ هزار بشکه رسید. طبق برآوردها، برای بهره برداری میدان آزادگان و سایر میادین مشترک نفتی غرب کارون نیازمند سرمایه گذاری به میزان 20 میلیارد دلار است. این موضوع فرصت مناسبی برای سرمایه گذاران خارجی در ایران محسوب می شود.

یکی از محصولات بسیار مهم نفتی ایران، بنزین و گازوئیل است که در این زمینه ایران برنامه ریزی مناسبی انجام داده است. به طوری که با افتتاح واحدهای پالایشگاهی جدید و نیز بهینه‌سازی واحدهای پالایشی قدیمی، تولید بنزین و گازوئیل ایران در سال 2017 به ترتیب به 77 و 92 میلیون لیتر در روز افزایش یافت. در انتهای سال 2017 مجموع خطوط لوله انتقال نفت خام و میعانات گازی به میزان 4273 کیلومتر و نیز مجموع خطوط لوله فرآورده‌های نفتی به میزان 8751 کیلومتر رسیده است. این خطوط انتقال، انرژی ارزان را به بخش های صنعت، کشاورزی و مصارف خانگی منتقل می‌کنند.

یکی از سرمایه‌گذاری‌های مهم در این زمینه، توسعه پالایشگاه عظیم میعانات گازی ستاره خلیج فارس است که بی اثر بودن تحریم ها علیه ایران در زمینه نفت و گاز را نشان داد. این پالایشگاه در حال حاضر 3 فاز دارد که فاز سوم آن همزمان با چهل امین سالگرد انقلاب اسلامی ایران افتتاح گردید خوراک این پالایشگاه از طریق خط لوله‌ای به طول ۳۸۸ کیلومترو به قطر ۹۰ سانتی‌متر با ظرفیت دریافت ۵۰۰ هزار بشکه تأمین می‌شود که از مناطق سخت‌گذر استان‌های بوشهر، فارس و هرمزگان می‌گذرد. تولید روزانه ۴۵ میلیون لیتر بنزین یورو ۵، تولید روزانه ۱۲ میلیون لیتر نفت‌گاز و نفت سفید و ۳ میلیون لیتر فرآورده گاز مایع از جمله دستاوردهای راه‌اندازی فاز سوم پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس است. این پالایشگاه ایران که فاز 4 آن در دست احداث می باشد، به راحتی می تواند بنزین و گازوئیل کشورهای همسایه را تأمین کند. 

واقعیت این است که سیاست انرژی ایران بر اساس توسعه ظرفیت تولید و توسعه شبکه‌های انتقال و گازرسانی و نیز ارتقای جایگاه ایران در صادرات گاز و نفت به بازارهای بین‌المللی شکل گرفته است. از سوی دیگر، نیروی کار و نیروی حرفه ای و با تجربه ارزان قیمت به همراه موقعیت ترانزیتی وجغرافیایی ویژه ایران برای دسترسی به بازارهای منطقه ای و جهانی، ازعوامل توجیه پذیری سرمایه گذاری در بخش های نفت و گاز و مشتقاتی نظیر بنزین و گازوئیل در ایران است. با توجه به مشوق های مورد اشاره انتظار می رود با حضور بیشتر سرمایه گذاران خارجی در ایران، صنعت نفت و گاز ایران در بازار انرژی منطقه ای و جهانی نقش آفرینی بیشتری داشته باشد.