IRIB World Service

مجموعه برنامه " سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش " به تعداد بیست و پنج قسمت از پژوهش " بررسی وضعیت وهابیت تکفیری، سکولاریسم و اسلام­ ستیزی در بنگلادش" در واحد پژوهش های کاربردی استخراج و تنظیم شده است.

چالش ایدئولوژیک در شبه قاره هند که سابقه آن به دوران استقلال طلبی علیه استعمار انگلیس بر می گردد، امروزه در بنگلادش با ورود گروه های تکفیری افراطی، ثبات و امنیت ملی این کشور را به مخاطره انداخته است. در دوران جنبش استقلال هندی ها از یوغ استعمار انگلیس، مسلمانان به سه جریان سیاسی گرایش داشتند: اولین دسته گروهی بودند که با همکاری هندوها علیه استعمار مبارزه کردند. دومین جریان  مسلمانانی که به انقلاب نپیوستند زیرا طالب حفظ وضع موجود بودند و سومین جریان  گروهی که خواهان جدایی مسلمانان از هندوها بودند.

همین گروه سوم که بر استقلال مسلمانان از هند تاکید می کردند، در سال 1947 میلادی موجب تقسیم شبه قاره هند به کشور هند از یک سو و دو کشور پاکستان شرقی و غربی از سوی دیگر شدند.  در نهایت هم در سال1971 میلادی دو قسمت شرقی و غربی پاکستان از هم جدا شدند که در نتیجه آن دو کشور پاکستان و بنگلادش تاسیس شد. اگر در دهه 40 و دهه 70 میلادی رقابت های ایدئولوژیک ثبات و انسجام داخلی شبه قاره هند را به چالش کشید، امروز همین رقابت ها در شکلی دیگر ثبات و انسجام داخلی کشور بنگلادش را با چالش مواجه کرده است. بنگلادش امروزه، بویژه به علت تضعیف شاخه میانه رو جماعت اسلامی این کشور که برخی از رهبران آن دستگیر، محاکمه و اعدام شدند و همچنین بدلیل رشد کم سابقه جریان سکولاریسم مورد حمایت دولت "حزب عوامی لیگ" و ضدیت آشکار آن با اسلام، عرصه رقابت دو جریان ایدئولوژیک اسلام گرایی افراطی و سکولاریسم افراط گرا تبدیل شده است. اسلام گرایان افراطی در بنگلادش مورد حمایت مادی و معنوی عربستان سعودی هستند و سکولارهای اسلام ستیز در این کشور نیز از سوی دولت پشتیبانی می شوند و البته از حمایت غرب و به ویژه حمایت هند برخوردارند.

حزب حاکم خانم "شیخ حسینه واجد" در چارچوب رقابت های حزبی و در تلاش برای تثبیت قدرت، دو سال پیش در سال 2017میلادی با منع کردن حزب جماعت اسلامی از شرکت در انتخابات، عملا آن را را از میدان خارج کرد. حزب حاکم عوامی لیگ از این که رهبران جماعت اسلامی در دوران تاسیس کشور بنگلادش، مخالف تجزیه پاکستان شرقی و غربی بودند، بهره برداری و برخی از رهبران فعلی جماعت اسلامی را محاکمه و اعدام کرد. حذف یا تضعیف رقبای سیاسی گرچه موقعیت حزب حاکم و دولت سکولار بنگلادش را تقویت کرد، اما با حذف جریان اسلام گرای میانه رو، عرصه به جریان های رادیکال واگذار شد. عامل دیگر در تقویت رادیکالیسم در میان اسلام گرایان بنگلادش، ظهور و فعالیت جدی جریانی افراطی از سکولارهاست که بر ضدیت با اسلام متمرکز شده اند و در رسانه های مکتوب و مجازی به ارزش های اسلامی توهین می کنند. اقدامات سکولارهای اسلام ستیز، گروه هایی از مسلمانان بنگلادش را تحریک و آن ها را به جریان های خشونت محور و تکفیری  مدعی اسلام گرایی متمایل کرده است. در این روند، دخالت عوامل خارجی بویژه عربستان سعودی نیز بر وخامت این وضعیت افزوده است.

عربستان سعودی از سالیان پیش با استفاده از امکانات مالی گسترده، وهابیت تکفیری را در بنگلادش ترویج داده و بدین ترتیب زمینه های فکری لازم برای نفوذ و فعالیت تکفیری ها در این کشور را به وجود آورده است. به علاوه عربستان سعودی، با ارائه کمک های مالی، ساخت مساجد و حتی اعطای امتیاز حج ارزان به بنگلادشی ها، ذهنیت مثبتی را از خود در اذهان عمومی مردم این کشور به وجود آورده است که از آن برای نقش آفرینی در عرصه سیاسی بنگلادش و تقویت جریان های افراطی هماهنگ با ریاض بهره برداری می کند.  حسین مسعود نیا پژوهشگر و کارشناس مسایل دینی در ایران در این باره می گوید: ایجاد مدارس مذهبی در پاکستان و حمایت های مالی عربستان از گروه های افراطی و تزریق ایدئولوژی وهابیت در ذهن جوانان از جمله عوامل رشد و گشترش افراط گرایی در منطقه از جمله در بنگلادش است.

هندوستان نیز از دولت سکولار و جریان سکولاریسم اسلام ستیز در بنگلادش، به بهانه حمایت و دفاع از ارزش های لیبرالی، به جدیت حمایت می کند. دهلی نو از این طریق به نفع دولت حزب حاکم به رهبری خانم شیخ حسینه واجد مداخله می کند. هند همچنین تلاش می کند که از طریق حمایت از هندو مذهب ها در بنگلادش از این اقلیت قومی برای تاثیر گذاری بر سیاست داخلی این کشور استفاده کند. در واقع حمایت پاکستان از جماعت اسلامی و حمایت هندوستان از دولت سکولار حزب عوامی لیگ، فضا را برای تشدید درگیری ها و خشونت مساعد کرده است. توجه به این نکته ضروری است که برخی از وبلاگ نویسان، اساتید دانشگاه و روشنفکران شاخصی که سکولارهای اسلام ستیز را نمایندگی می کنند، به اقلیت هندو تعلق دارند. گروه های متنوع افراطی مدعی اسلام گرایی که با داعش و القاعده پیوند خورده اند  پس از محاکمه و اعدام رهبران میانه روی جماعت اسلامی بنگلادش تقویت شده اند و اقدام به ترور روزنامه نگاران، وبلاگ نویسان، اساتید دانشگاه و روشنفکران سکولار که علیه ارزش های اسلامی موضع گیری داشتند، کرده اند. 

به گفته علی کریم پور قراملکی کارشناس مسایل سیاسی در تهران به طرز تفکرهای مانند دنیا مداری، دنیاگرایی، دنیازدگی، دنیا پرستی و جدا شمردن دین از سیاست سکولاریسم گفته می شود. سیاستی که در سال های اخیر تلاش ها برای تبلیغ آن در جامعه بنگلادش در حال افزایش است. پس از پاکستان و هند، سومین جریان خارجی تاثیر گذار بر تحولات بنگلادش  گروه های تروریستی القاعده و داعش هستند که  با انتخاب بنگلادش به عنوان مقری برای تمرکز فعالیت هایشان در منطقه شبه قاره به جریان رادیکالیسم در این کشور دامن زده اند. سازمان القاعده شعبه هندی خود را در شبه قاره هند به امید نفوذ در بنگلادش تاسیس کرده است، خلافت اسلامی خود خوانده داعش نیز بنگلادش را محل استقرار خود در شبه قاره هند در نظر گرفته است.

در واقع داعش و القاعده گروه های رادیکال بنگلادشی را جذب کرده اند و دامنه فعالیت های خود را از منطقه غرب آسیا به جنوب آسیا کشانده اند و بر سر قدرت و نفوذ وارد چالش درونی شده و علیه جریان سکولار و دولت سکولار بنگلادش اعلام جهاد کرده اند. داعش که  در سوریه و عراق شکست خورده است در افغانستان، لیبی و بنگلادش به دنبال مامنی می گردد. تجربه القاعده به داعش نشان داده است که پراکنده شدن در مناطق مختلف می تواند به نقطه قوت آن تبدیل شود و آسیب پذیری آن را کاهش دهد. القاعده، داعش را رقیبی جدی برای خود در بنگلادش می بیند از همین رو میدان را خالی نکرده و تاسیس شعبه بنگلادش خود را اعلام کرده است. این در شرایطی است که داعش نیز در نقشه مجعول خود با عنوان  باصطلاح ولایت خراسان بزرگ، بنگلادش را بخشی از این ولایت قرار داده است. رقابت این دو گروه تروریستی برای جذب نیرو، به رادیکالیسم در شبه قاره هند و مشخصاً بنگلادش دامن می زند.

نشریه اکونومیک تایمز به نقل از یک مقام اطلاعاتی بنگلادش که خواست نامش فاش نشود اعلام کرد  دو گروه موسوم به حزب المجاهدین بنگلادش و حزب التحریر با گروه تروریستی تکفیری داعش پیمان بسته اند که دولت داکا را بیشتر نگران بومی سازی تروریسم تکفیری می کند. در صورت ادامه این روند، و با توجه به این که القاعده و داعش غیر مسلمانان را کافر و کافران را مهدورالدم می دانند، خشونت طلبی شعب این دو گروه در بنگلادش خطرناک تر هم می شود، چرا که برخوردها می توانند ویژگی قومی نیز به خود بگیرند. تقابل خشونت بار جریان های تکفیری با سکولارهای اسلام ستیز هندو در بنگلادش، تهدیدی جدی تلقی می شود. ادامه این روند می تواند با ایجاد بحران هایی با رنگ و بوی قومیتی و یا مذهبی، انسجام و ثبات داخلی بنگلادش را با چالش جدی مواجه کند.

 بنگلادش با بیش از 120 میلیون نفر جمعیت به لحاظ شرایط اقتصادی و اجتماعی در وضعیت ضعیفی قرار دارد به همین دلیل همواره مورد توجه جریان های خاص سیاسی و ایدوئولوژی همچون سکولارها، وهابیون و گروه های افراط گرا بوده است. با این حال روشنگری مردم این کشور می تواند مانع از رشد جریان های انحرافی در جامعه بنگلادش شود. مردم بنگلادش مردمانی آرام و مسالمت جو هستند و هرگز فقر باعث رشد رادیکالیسم و بهره برداری دشمنان بنگلادش ضد مردم این کشور نشده است.