IRIB World Service

سال 2014 ؛ برای دنیای اقتصاد و مهمترین عنصر حیاتی آن یعنی نفت سالی پر تلاطم بود.

این مقاله ، براساس پروژه تحقیقاتی واحد " پژوهشهای کاربردی " معاونت برون مرزی و توسط اداره کل خبر و تفسیر این معاونت تهیه شده است.

مقدمه :

سال 2014 ؛ برای دنیای اقتصاد و مهمترین عنصر حیاتی آن یعنی نفت سالی پر تلاطم بود. با ادامه کاهش قیمت نفت بهای نفت یا همان طلای سیاه در بازار های جهانی ، متوسط قیمت نفت به حدود 50 دلار برای هر بشکه رسید. اتفاقی که بسیاری از بنگاه های بزرگ تجاری و اقتصادهای وابسته به نفت رانگران کرده است. اماچه عواملی موجب سقوط آزاد کاهش بهای جهانی نفت شده است؟ نقش عربستان در این سقوط آیا نقشی واقعی است و یا اینکه امریکا از سلاح نفت بعنوان قدرت نرم اقتصادی استفاده کرده است؟ اما برندگان و بازندگان این سقوط آزاد چه کشورهایی هستند و چه سرنوشتی در انتظار ؛ طلای سیاه در سال 2015 میلادی است ؟این موضوعات و کنکاش در این باره موضوع تحلیلی پیرامون سقوط قیمت نفت و چشم انداز بازارهای نفت است که شما را به خواندن بخش نخست آن دعوت می کنیم؛قیمتهای جهانی نفت از ماه ژوئن سال 2014 در پی عرضه بی رویه ، قدرتمندتر شدن دلار و تضعیف تقاضا در اقتصاد شکننده جهانی ، نیمی از ارزش خود را از دست داد. این روند کاهش بها در اواخر ماه نوامبر و هنگامی که اوپک به رغم مازاد عرضه تصمیم گرفت سقف تولید خود را کاهش ندهد ، تسریع شد. پرشتاب ترین مرحله این روند را باید دو ماهه‌ی پس از اجلاس ناامید کننده نوامبر2014 وزیران سازمان کشورهای صادرکننده نفت – اوپک تا هفته اول فوریه 2015 دانست. طی این دوره، روند سقوط بهای نفت آنچنان سرعت یافت که برخی رسانه ها در توصیف آن، از عنوان "سقوط آزاد" استفاده کردند.سازمان کشورهای صادر کننده نفت در نشست عادی خود درماه نوامبر2014 سقف تولید روزانه خود را بدون تغییر در سطح سی میلیون بشکه در روز حفظ کرد.در نشست 27 نوامبر سازمان کشورهای تولید کننده نفت ، عربستان سعودی و دیگر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس با کاهش سقف تولید روزانه سی میلیون بشکه ای اوپک ، مخالفت کردند. در اوایل ماه می 2014، تحلیل گران بازار نفت از افزایش تقاضا به میزان یک میلیون و چهارصد هزار بشــکه در روز خبر دادند. با این افزایش، مجموع تقاضای جهان برای نفت، حدود 93 میلیون بشکه در روز برآورد می‌شد. متوسط قیمت نفت درآن زمان، 106 دلار برای هر بشکه بود که میل به افزایش نیز نشان می داد، چراکه، طبق پیش بینی تحلیل گران، در طول می تا ژوئن 2014 تقاضای جهانی برای نفت به تدریج افزایش یافت. در ماه ژوئن 2014؛ با تداوم تدریجی رشد تقاضا تا اواسط ماه ژوئن، میانگین بهای نفت در بازارهای جهانی تا حدود110 دلار برای هر بشکه افزایش یافت. اما در همین زمان، تولید و عرضه نفت نیز بیشتر شد، تا جائیکه در اواخر ژوئن 2014، عرضه بر تقاضا پیشی گرفت. زیرا در این زمان، دولت امریکا برای نخستین بار پس از 40 سال ممنوعیت، مجوز صدور نفت به خارج را صادر کرد. آنچه این اقدام را امکانپذیر کرد، افزایش بی سابقه استخراج "نفت شیل " بود .نفتی که با هزینه بالا و به روش "فراکینگ " با استفاده از فن آوری تزریق آب همراه با مواد شیمیایی با فشار زیاد در حفاری های عمودی و افقی در اعماق زمین برای خرد کردن لایه های سنگی و استخراج نفت و گاز از دل لایه های سنگی بدست می آید .تولید نفت خام امریکا که در سال 2008 تنها چهار میلیون و هفتصد هزار بشکه در روز بود. با افزایش استخراج نفت شیل، این میزان در سال 2014 به حدود 9 میلیون بشکه در روز، یعنی نزدیک به ده درصد تولید جهانی نفت رسید. در ماه ژوئیه (جولای) 2014 نیز این روند کاهشی ادامه یافت . در این ماه نیروهای مسلح مخالف دولت در لیبی، پس از یک سال، دوباره تولید نفت از دو حوزه "راس لانوف " و "السدر " را که از طریق مدیترانه به اروپا انتقال می یابد، افزایش دادند. همزمان نفت نیجریه، دیگر عضو آفریقایی اوپک نیز که با کمبود نفت لیبی، تقاضای بازار اروپا را پوشش می داد، برای بازار آسیا و چین عرضه شد.ماه اوت 2014 با وجود افزایش‌های قابل توجه عرضه نفت و مازاد آن نسبت به تقاضا در ماههای ژوئن و ژوئیه، در طول ماه اوت، بهای نفت در بازارهای جهانی همچنان بالاتر از 100 دلار برای هر بشکه بود. در اوایل سپتامبر، نهادها و موسسات غربی و بین المللی، شاخص های اقتصاد جهانی (نرخهای رشد برآورده شده برای اقتصادهای غربی و آسیایی – بویژه چین) را به میزان قابل توجهی، پایین تر از برآوردهای قبلی خود اعلام کردند. از آن جمله، آژانس بین المللی انرژی بود که از کندی "رشد تقاضا" برای نفت سخن به میان آورد. با وجود این، تا اواخر سپتامبر، قیمت نفت هنوز کمی بالای 100 دلار بود. اما در این زمان، کشورهای عربی عضو اوپک، بویژه عربستان سعودی و کویت برای جلوگیری از معامله درازمدت نیجریه با خریداران نفت در آسیا، نفت خود را با یک دلار تخفیف عرضه کردند. در نتیجه، قیمت جهانی نفت در روزهای پایانی سپتامبر 2014، به 95 دلار در هر بشکه کاهش یافت. در ماه اکتبر2014، آژانس بین المللی انرژی بار دیگر در پیشبینی خود برای رشد تقاضای نفت در جهان تجدید نظر کرد و این بار برآورد قبلی خود را به نصف کاهش داد. این اقدام، با برآورد رشد کمتر از پیشبینی های قبلی برای اقتصادهای آسیایی بویژه چین، توجیه شد. نتیجه آنکه، طی ماه اکتبر، بهای نفت با 11 دلار کاهش نسبت به پایان ماه قبل، به حدود 84 دلار برای هر بشکه رسید. در نوامبر2014 ، درحالی که روند نزولی قیمت همچنان ادامه داشت، تنها نقطه امید بازار نفت برای توقف این روند، برگزاری اجلاس وزیران نفت و انرژی 12 کشور عضو اوپک در27 نوامبر در وین و احتمال توافق آنان برای کاهش سقف تولید روزانه 30 میلیون بشکه ای این سازمان بود که چنین اتفاقی نیفتاد. در واقع مخالفت عربستان سعودی و شیخ نشین های عرب عضو اوپک و عدم مقاومت مدافعان سنتی بهای نفت موجب شد این سازمان نتواند در خصوص کاهش عرضه نفت برای کنترل قیمت آن تصمیم گیری نماید . ظاهراً عربستان و متحدانش، ترجیح دادند قیمت نفت و درآمدهای نفتی آنها کاهش یابد، تا مشتریان آسیایی آنها به چنگ تولیدکنندگان دیگر نظیر نیجریه نیافتند. علاوه بر این، عربستان سعودی در توجیه حفظ تولید نفت حدود 5/9 میلیون بشکه در روز و صادرات روزانه بیش از 7 میلیون بشکه ای خود به بازار جهانی، مقابله با حضور نفت شیل امریکا در بازار از طریق کاهش قیمت ها را مطرح کرد.عبدالله البدری دبیر کل اوپک دو هفته بعد از این نشست از تصمیم عجیب اوپک بعنوان راهبردی برای حفظ سهمیه اوپک در بازار دفاع کرد و گفت فاصله بین عرضه و تقاضا علت کاهش قیمت نفت نیست.اما این توجیحات در حالی بود که ، حضور ناگهانی وزیر خارجه عربستان سعودی در وین، آن هم 4 روز پیش از اجلاس اوپک و دیدار نیم ساعته وی با وزیر خارجه امریکا همزمان با مذاکرات هسته ای ایران و گروه 1+5 در این شهر، دلیلی بود تا برخی تحلیل گران، مواضع نفتی ریاض را، به نشانه مشارکت و هماهنگی با امریکا در یک توطئه نفتی علیه ایران، روسیه و ونزوئلا ارزیابی نمایند. در هر حال، کارشکنی عربستان سعودی و ناتوانی و انفعال کشورهای غیر عرب عضو اوپک در اتخاذ تصمیم مناسب، موجب شد قیمت نفت تا پایان نوامبر2014 به حدود 70 دلار (یعنی 14 دلار کمتر از قیمت آن در ماه اکتبر) برای هر بشکه سقوط کند. به این ترتیب در دسامبر2014 و ژانویه 2015 روند سریع سقوط قیمتها در بازار نفت ادامه یافت، تا جایی که در برابر حیرت همگان، بهای60 دلار برای هر بشکه به ثبت رسید.با تداوم این روند در ماه ژانویه 2015، بازار نفت با قیمت شوک آور 50 دلار روبه رو شد. در این دو ماه علاوه بر عوامل برشمرده در ماههای گذشته، جو روانی منفی حاکم بر بازار نفت که اظهارات برخی مقامات نفتی نظیر وزیر نفت عربستان سعودی (که گفته بود حتی اگر قیمت نفت به 20 دلار برسد، عربستان تولید نفت خود را کاهش نخواهد داد)، گزارشهای حاکی از افزایش بی‌سابقه ذخایر تجاری نفت امریکا (علاوه بر ذخایر استراتژیک) به این کاهش دامن زد که نقش مهمی در تداوم سقوط بهای نفت داشت.از نظر همه کارشناسان و تحلیلگران نفتی، بی تردید، امریکا و عربستان سعودی نقش اصلی را در سقوط بازار نفت در سال 2014 بازی کرده اند. اختلاف نظر تحلیلگران، تنها بر سر انگیزه های این دو کشور است. گروهی با تکیه بر انگیزه های اقتصادی، سقوط بازار نفت را نتیجه رقابت میان امریکا و عربستان بر سر تصاحب سهم بیشتر در عرضه نفت به بازار می دانند و از "جنگ قیمت" میان این دو تولیدکننده بزرگ نفت سخن می‌گویند. گروهی دیگر با توجه به تحریم های امریــکا و غرب علیه ایران بر سر مساله هسته ای و روسیه بر سر پشتیبانی از مخالفان کودتا و انقلاب رنگین در اوکراین از یکسو و تغییرات بی‌سابقه در رویکردهای نفتی امریکا و عربستان سعودی از سوی دیگر، بر انگیزه های سیاسی تاکید میکنند و سقوط بهای نفت را به حساب توطئه مشترک امریکا و عربستان سعودی می گذارند. آنچه مسلم است، با هر انگیزه ای، مسئولیت اصلی در سقوط بازار نفت در سال 2014 متوجه امریکا و عربستان سعودی است. علاوه براین، کاهش های پی درپی پیش‌بینی ها و برآوردهای موسسات غربی، بویژه آژانس بین‌المللی انرژی درباره رشد اقتصادی و نیاز جهان به نفت، عامل مهمی در سقوط بهای آن به حساب می آید. این عامل به نوبة خود، به عامل روانی سقوط بهای نفت، یعنی شکل گیری چشم اندازها و انتظارات منفی موثر بر رفتار معامله گران، دلالان و سفته بازان نفتی، کمک کرد. از دیگر عوامل موثر در روند کاهشی قیمت نفت تولید رقابت گونه نفت شیل در آمریکای شمالی ، و در عین حال کاهش مصرف نفت در سطح جهانی به علت کندشدن اهنگ رشد اقتصادی در چین و رکود در اقتصادی اروپا است که در بخش دوم این مقاله به بررسی آن خواهیم پرداخت.