IRIB World Service

در قسمت هشتم از برنامه دموکراسی تحمیلی در افغانستان، دوره دوم مشروطیت در افغانستان را بررسی خواهیم کرد.

اولین مشروطه­ خواهان افغانستان، به ­رغم زمان اندک فعالیتشان، یک مرامنامه 10 ماده­ ای تدوین و منتشر کردند که محتوای آن  نشان می‌دهد آنان باور داشتند که اصلاحات از بالا و با کمک امیر حبیب ­اله خان (1901 الی 1919میلادی) امکان­ پذیر است. اما به نظر می رسد این بزرگ ترین اشتباه آن‌ ها بود. زیرا، مخالفت نیروهای فئودالی صاحب قدرت را دست­کم گرفته بودند و ارزیابی درستی از شدت مقاومت آنان  در مقابل هر گونه اصلاحی که موقعیت آن‌ ها را به خطر بیاندازد، نداشتند.

عبدالحی حبیبی( (Abdul Hai Habibi ) در کتاب مشروطیت افغانستان، مرامنامه اولین مشروطه خواهان این کشور را، پیروی از اصول اسلام و تقدیس قرآن عظیم و پذیرش تمام احکام اسلامی دانسته است؛ کوشش مداوم برای به دست آوردن حقوق ملی و مشروطه ساختن حکومت تحت نظر نمایندگان ملت و تأمین حاکمیت ملی و قانون از دیگر مفاد این مرامنامه است؛ سعی در سوق دادن عامه به اصلاح امور معاشرت و نکوهش عادات ناپسند؛ آشتی و حسن تفاهم بین تمام اقوام و قبایل افغانستان و تحکیم وحدت ملی و سعی در اصلاح ملت از راه صلح و آشتی و نه با زور و کاربرد سلاح از دیگر مفاد مرامنامه ذکر شده است. علاوه بر این، گسترش معارف و مدارس و وسایل آگاهی مردم و مطبوعات؛ تأسیس مجلس شورای ملی از راه انتخابات آزاد؛ تحصیل استقلال سیاسی و آزادی افغانستان و گسترش روابط سیاسی و اقتصادی با دنیای خارج؛ تأمین اصول مساوات و عدالت اجتماعی ؛ آبادانی  و غیره دیگر مفاد دهگانه مرامنامه مشروطه خواهان اول بوده است. 

دوره دوم مشروطه خواهی در افغانستان دوره حکومت امان اله خان از سال 1919 تا 1929میلادی را شامل می شود. شکست  مشروطه اول (1901 تا 1919 میلادی ) و سرکوب خونین آن، هر چند ظاهرا به برچیده شدن آزادی ­خواهی و مشروطه‌ طلبی در این کشور منجر شد؛ اما در حقیقت اندیشه آزادی خواهی و مشروطه ­طلبی همچنان زنده ماند و  به حیات خود ادامه داد. آزادی­ خواهان که احساس کردند در شرایط دشواری قرار گرفته ­اند، به شیوه­ های نوین و تا حدی امن ­تر روی آوردند و افکار خود را در شب­نامه ­ها در جامعه پخش می ­کردند. امیر حبیب ­اله خان که توانسته بود  مشروطه اول و آزادی خواهی را در نطفه خفه کند، با خشونت بیشتری رفتار می­ کرد و دربار خود را به صورت یک حرمسرای بزرگ درآورده که باعث نارضایتی درباریان نیز شده بود. برخی از اعضای دربار از جمله شاهزاده نصرالله نایب ­السلطنه، شاهزاده امان ­اله ولیعهد و مادرش ملکه سرور سلطان تمایل به اصلاح امور پیدا کرده و نسبت به آینده حکومت نگران شده بودند. شرایط منطقه ­ای و جهانی نیز مشروطه ­طلبان و آزادی خواهان را دلگرم کرده بود. 

تحولات روسیه، عثمانی و هند از طریق نشریات فارسی ­زبان به کابل می­ رسید و باعث تقویت اندیشه مشروطه ­طلبی می‌شد. در این زمان، افراد روشنفکر و آزادی خواهی نظیر محمود طرزی (Mahmud Tarzi ) اولین وزیر خارجه افغانستان که دو دخترش همسران نصرالله برادر شاه و امان ­اله خان ولیعهد بودند، با تاسیس نشریه سراج ­الاخبار اندیشه­ های آزادی خواهی را گسترش می­ دادند. به طوری که از محمود طرزی به عنوان بنیانگذار مشروطه دوم افغانستان در عصر امان ­اله خان یاد می شود. مشروطه­ خواهان دوم با کسب تجربه از مشروطه خواهان اول تلاش می­ کردند که اشتباهات گذشته را تکرار نکنند. با این حال اهداف آن‌ها با مشروطه‌خواهان اول تفاوت چندانی نداشت. آن‌ها نیز کسب استقلال سیاسی از انگلیس و اصلاح امور در داخل را با هدف نوسازی و توسعه کشور در سرلوحه فعالیت ­های خود قرار دادند.

نارضایتی از شیوه حکومت و زندگی شخصی امیر حبیب­ اله خان در داخل دربار و نزدیکان وی زیاد بود و امیدی برای تغییر رویه شاه وجود نداشت.لذا جمعی از درباریان در سال 1919میلادی نقشه یک کودتا را کشیدند و امیر حبیب­ اله خان را به هنگام شکار، ترور کردند. با مرگ شاه مستبد و به سلطنت رسیدن امان­ اله خان جوان، مشروطه دوم آغاز شد. این دوره از مشروطه ­طلبی از سال 1919 تا 1929میلادی، (1298 تا 1308شمسی) که حکومت امان­ اله خان سقوط کرد، تداوم یافت و موجب تغییرات نسبتاً مهم در افغانستان شد. مورخان افغانستانی از سه نیرو در سازماندهی و تشکیل مشروطه دوم، ایجاد نوگرایی و برچیدن بساط استبداد نام برده اند. نیروی اول درباریان بودند که  در رأس این گروه، افراد ناراضی از رفتار و کردار حبیب­ اله خان، مانند برادر وی نصرت ­اله خان نایب السلطنه و شاهزاه امان ­اله خان قرار داشتند. ژنرال محمد نادرخان وزیر خزانه داری، محمد ولی ­خان دروازی دومین وزیر امور خارجه و شجاع ­الدوله از چهرههای سرشناس از مهم ­ترین شخصیت­ های درباری بودند که به نهضت مشروطیت دوم پیوستند. نیروی دوم آزادی خواهان بودند که به نام "جوانان افغان" مشهور شدند و متشکل از جوانان تندرو و چپ‌گرا بودند که برای تحقق مقاصد خود اقدام به ترور هم می‌کردند. عبدالرحمن لودین، میرغلام محمد غبار، تاج محمد خان بلوچ پغمانی از جمله شاخص ­ترین چهره های این جریان بودند.

سومین جریان روشنفکران بودند. این گروه بر خلاف گروه آزادی خواه چپ­گرا، خواستار تحول درونی جامعه به صورت منظم، تدریجی، آرام و به دور از اقدامات عجولانه بودند. اهداف این گروه شباهت زیادی با مشروطه­ خواهان اول داشت. از شاخص ­ترین چهره های این گروه می­ توان از میر سید قاسم ­خان استاد مدرسه حبیبیه و عبدالهادی داودی روزنامه نگار نام برد. مشروطه ­خواهان دوم با روی کار آمدن امان­ اله خان که از او به نام اصلاح­ طلب ­ترین پادشاه در میان شاهان مستبد از هر دو خاندان سدوزائی(Seduzai )  و بارکزائی(Barakzai)  یاد می­ کنند، به سرعت رشد کردند. آن‌ها طرح ­های اصلاحی متفاوتی را در آموزش و پرورش، تا نوسازی اقتصادی- اجتماعی و مهمتر از همه تلاش برای کسب استقلال سیاسی و پایان دادن به تسلط انگلیس بر سیاست خارجی افغانستان آغاز کردند. اهداف مشروطه ­خواهان دوم شامل کاهش اختیارات شاه؛ وضع قانون اساسی؛ تمرکز زدائی از قدرت و تفکیک قوا و مبارزه با استعمار خارجی بود.

بدون شک مهم ­ترین پیروزی مشروطیت دوم بعد از کسب استقلال خارجی، تصویب قانون اساسی در لویه جرگه تشکیل شده در جلال آباد بود. این قانون تحت عنوان "نظام­نامه اساسی دولت" در فروردین سال 1302شمسی (9 آوریل 1923میلادی) از جانب هشتصد نفر از اشخاص و ارکان های دولت و سران قبایل تدوین شد. به موجب این قانون که متشکل از 73 ماده بود، برای اولین بار در تاریخ افغانستان قدرت پادشاه توسط قانون و مؤسسات سیاسی مثل هیأت وزرا، شورای دولت و محاکم محدود می شد و نشریات در آن تضمین می گردید. علاوه بر تصویب قانون اساسی که در نوع خود مترقی و بی­ سابقه بود، چندین نظامنامه دیگر برای اصلاح جامعه تصویب شد که در مراحل اولیه با استقبال کم نظیری در جامعه افغانستان روبه ­رو شدند. اما اصلاحات به نوبه خود منافع صاحبان قدرت و نفوذ را به چالش می ­کشید و به تدریج این نیروها در مخالفت با اصلاحات مشروطه­ خواهان دوم، با قدرت استعماری انگلیس هم صدا شدند. البته امان اله خان خود بعد از سفر به اروپا و دیدار با پاپ اعظم در واتیکان در سال 1927 میلادی، در برخی از جنبه ­ها افراط کرد که این، بهانه لازم را به مخالفان اصلاحات می­ داد. 

خارج کردن آموزش و قضاوت از دست روحانیون متعصب حنفی مذهب که عمدتاً تحصیل­ کردگان مکتب دیوبندی هندوستان بودند، واکنش منفی آن‌ها را در پی داشت. کشف حجاب در دوره امان اله خان بشدت باعث نارضایتی عمومی گردید.در کنار این مخالفت ها، فئودال­ هائی که منافع و قدرت خود را به دلیل اجرای نظامنامه ها از دست می دادند، به مخالفت با مشروطه خواهان برخاستند.  ایوب آروین کارشناس مسایل سیاسی و پژوهشگر در افغانستان در این باره می گوید امان اله خان دست به اصلاحات گسترده ای زد که فراتر از حوصله زمان او بود. جامعه به شدت سنتی که فرهنگ روستایی و قبیله ای در زندگی مردم ریشه داشت برنامه اصلاحات و تجدد امان ا... خان را برنتابید.

آن­طور که برخی از صاحب­ نظران و مورخین افغانستانی ادعا کرده ­اند تأسیس محاکم و مدارس جدید با منافع نیروهای سنتی در تضاد قرار گرفت که از این طریق موقعیت اقتصادی و اجتماعی خود را تقویت می کردند. به ویژه اعزام دختران برای تحصیل به خارج با مخالفت جدی سنت­گراها روبه ­رو شد. به اعتقاد عبدالغفور آرزو تحلیلگر مسایل سیاسی در افغانستان برنامه های اصلاحی امان اله خان با وضعیت سیاسی اجتماعی فرهنگی و اقتصادی مردم آن زمان هماهنگی کافی نداشت زیرا  پس از بازگشت از اروپا برای اجرای برنامه اصلاحی خود عجله کرد.

انگلیس­ نیز با از دست دادن تسلط خود بر سیاست خارجی افغانستان طبق قرارداد راولپندی (Treaty of Rawalpindi )از حکومت امان­ اله خان ناراضی بود. انگلیسی ها نگران توسعه مناسبات پادشاه اصلاح طلب افغانستان با رژیم سوسیالیستی جدید - که در جریان جنگ جهانی اول جایگزین امپراطوری تزاری روسیه شده بودند. بنابراین با توسعه نارضایتی ها از اصلاحات امان اله خان، انگلیسی ها فرصت مناسبی پیدا کردند که اصلاحات وی را از درون کشور با مشکل روبه ­رو سازند. عکس­ هائی نیمه برهنه از ملکه افغانستان در سطح وسیع در کابل پخش شد و شایع ساختند که پادشاه افغانستان در جریان دیدار با پاپ اعظم، مسیحی شده است. ظاهر طنین، به نقل از احسان ­اله فرزند امان­ اله خان در این خصوص می­ نویسد:«مخالفین با جعل تصاویر برهنه مادرش ملکه ثریا و وارونه جلوه دادن هدف دیدار پادشاه با پاپ در واتیکان، او را به روی­گردانی از اسلام متهم کردند. انگلیسی­ ها عکس­ های ساختگی نیمه برهنه را چاپ کرده بودند و در بازار کابل پخش کردند.

در آن زمان رسم چنین بود که هر کس که به رُم می ­رفت با پاپ در واتیکان ملاقات می­ کرد. امان ­اله خان و همراهانش نیز با پاپ دیداری کرده بودند و عکس گرفته بودند. «عبدالحمید مبارز» پژوهشگر سیاسی در افغانستان امان اله خان را فردی احساسی می داند که پس از بازگشت از اروپا برنامه اصلاحی خود را با عجله آغاز کرد بدون آنکه زمینه های اجتماعی پذیرش آنها در جامعه افغانستان باشد.