IRIB World Service

مجموعه برنامه «ظرفیت های ایران برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی از منظر اقتصاد مقاومتی» به تعداد 10 قسمت از پژوهشی با همین عنوان در واحد پژوهش های کاربردی استخراج و تنظیم شده است. در برنامه اول به ظرفیت ها و مزیت های ایران برای سرمایه گذاری خارجی خواهیم پرداخت.

اقتصاد مقاومتی به دنبال به فعلیت رساندن توانمندی‌ و ظرفیت بخش‌های مختلف اقتصادی ایران است. برخی رسانه ها با شبهه افکنی، اقتصاد مقاومتی را معادل «ریاضت اقتصادی» در اقتصاد می دانند. در صورتی که این گونه نیست. برای  «اقتصاد مقاومتی» در ادبیات علمی اقتصاد می توان کلمات مقاومت (Resistance)، استحکام (Solidification) و انعطاف پذیری (Resilience) را در نظر گرفت ولی معادل ریاضت اقتصادی،Austerity (سخت گیری) است. در گزارش­های مجامع اقتصادی بین المللی نیز، محکم و مقاوم بودن و تاب آوری اقتصادی در برابر مخاطرات مختلف یکی از شاخص های ارزیابی اقتصاد کشورها است.

اسماعیل کوشک باغی، تحلیلگر مسائل اقتصادی در ایران می گوید: «اقتصاد مقاومتی و ریاضت اقتصادی دو مفهوم جداگانه و مستقل است. در ریاضت اقتصادی ما با محدودیت در منابع و سرمایه ها روبه ­رو هستیم و به ناچار باید با سهمیه­ بندی و کاهش مصرف، با محدودیت­های موجود مقابله کنیم. این در حالی است که در اقتصاد مقاومتی محدودیتی در منابع وجود ندارد، اما استفاده بهینه از منابع موجود باید طی یک برنامه زمان­بندی شده صورت گیرد. ریاضت اقتصادی به معنای آن است که بار سختی مشکلات اقتصادی بر دوش مردم قرار بگیرد. اما در اقتصاد مقاومتی بار سختی ها بر دوش طراحان، برنامه ریزان و مجریان طرح اقتصادی است».

حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی در خصوص نیاز به اقتصاد مقاومتی فرموده­ اند: «گرایش به اقتصاد مقاومتی مخصوص ما هم نیست؛ امروز در بسیاری از کشورها، به خصوص در سال‌های اخیر، با تکانه‌های (نوسانات) شدید اقتصادی که در دنیا به‌وجود آمد، کشورهای متعددی به دنبال مقاوم‌سازی اقتصاد خودشان برآمدند. البته هر کشوری شرایط خاص خودش را دارد. اقتصاد سرمایه‌داری با مشکلاتی که دارد، از غرب و از آمریکا به بسیاری از کشورها سرریز شد. اقتصاد جهانی در مجموع، یک کل مرتبط به یکدیگر است، طبعاً کشورها از این مشکلات کم‌وبیش متأثر شدند؛ بعضی بیشتر، بعضی کمتر. بنابراین خیلی از کشورها در صدد برآمدند که اقتصاد خودشان را مقاوم‌سازی کنند؛ به تعبیری همین اقتصاد مقاومتی را به شکل متناسب با کشورهایشان برنامه‌ریزی کنند و تحقق ببخشند.»

اقتصاد مقاومتی هم درون‌زا و هم برون‌نگر است، یعنی اینکه از قدرت درونی خود نشأت می‌گیرد اما به فرصت‌های خارجی هم توجه می‌کند. در «سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی» در ایران، هشت سیاست دیده می‌شود که به تجارت بین‌الملل و برون گرایی مرتبط است. برون گرایی به معنای تأکید ویژه بر فرصت‌های صادراتی و بازارهای منطقه ای و فرامنطقه ای است. برون گرایی نشان از اهمیت دادن ایران به تعامل با سایر کشورها در زمینه اقتصادی است. یکی از راه های تعامل با سایر کشورها، بستر سازی برای سرمایه‌گذاری خارجی است.

سرمایه‌گذاری خارجی یکی از پدیده ­های اقتصادی معاصر است که در میان برنامه‌ها و سیاست‌های کشورهای جهان جا باز کرده و به عنوان یک ظرفیت مهم به آن نگاه می‌شود. سرمایه‌گذاری خارجی به ورود سرمایه هایی اطلاق می‌شود که توسط افراد خارجی در داخل یک کشور در قالب منابع مالی، وام و یا فناوری پیشرفته انجام می‌گیرد. در واقع سرمایه‌گذاری خارجی تنها محدود به بُعد مالی نیست و گاه طرف خارجی از طریق صدور فناوری یا نیروی متخصص انسانی در سرمایه‌گذاری مشارکت می‌کند.ایران کشوری با تاریخ کهن، فرهنگی غنی و سابقه ای بسیار طولانی در تجارت جهانی است. ایران ظرفیت ها و مزیت های ویژه ای برای سرمایه گذاری خارجی دارد. یکی از این ظرفیت ها، موقعیت جغرافیایی خاص آن است. ایران واقع در جنوب غرب آسیا، حلقه ارتباطی آسیا به اروپا است. ایران در همسایگی بازارهای رو به رشد خلیج فارس و در نزدیکی قسمت اعظم آسیا برای تجارت با آن منطقه است. به علاوه از یک موقعیت استراتژیک در خلیج فارس و تنگه هرمز بهره‌مند است. خلیج فارس و تنگه هرمز دو آبراه‌ حیاتی حمل و نقل بین‌المللی نفت خام هستند.

دکتر حجت الله عبدالملکی، استاد دانشگاه و پژوهشگر اقتصاد مقاومتی در ایران می گوید: «یکی از ظرفیت‌های مهم در اقتصاد بین‌الملل، کشورهای همسایه‌ها می‌باشد. ایران 15 کشور همسایه دارد، کشورهایی که با ایران مرز مشترک دارند کشورهای حلقه اول هستند. چندین کشور نیز شامل حلقه دوم یعنی با یک واسطه، همسایه‌های کشور ما هستند. از این جهت تعداد کشورهایی که به ایران نزدیک هستند و اگر ایران بخواهد می‌تواند به آن‌ها دسترسی آسان داشته باشد زیاد است. جالب این که ایران با اغلب این کشورها قرابت فرهنگی نیز دارد». این قرابت های فرهنگی مانند دین، تاریخ، آداب و رسوم و زبان افزایش تعامل با این کشورها را برای ایران بسیار آسان کرده است.

ایران با هفت کشور مرز مشترک زمینی و با هشت کشور دیگر مرز مشترک آبی دارد. ساختار زمین‌شناسی ایران از نظر منابع معدنی به کشورهای شرقی و شمالی ایران گسترش‌ یافته است. کشور افغانستان در غرب ایران، کشورهای آسیای مرکزی مانند تاجیکستان و ازبکستان منابع معدنی قابل توجه و اقتصادی دارند. اما نقطه ضعف این کشورها عدم دسترسی به آب‌های آزاد و نداشتن زیرساخت های مناسب مانند راه‌آهن، جاده، نیروی انسانی متخصص و انرژی است. استقرار و سرمایه‌گذاری های خارجی در ایران دسترسی به ذخایر این کشورها را نیز به راحتی امکان‌پذیر می‌کند، زیرا تنها راه مقرون به صرفه برای دسترسی این کشورها به آب‌های آزاد برای صادرات محصولات معدنی، کشور ایران و خلیج‌فارس است. ایران در خلیج فارس بدون احتساب جزایر، 1400 کیلومتر مرز آبی و بنادر متعددی دارد و از این طریق به آب‌های آزاد و بازارهای جهانی دسترسی نسبتاً راحت و ارزانی دارد. این پتانسیل موجب می‌شود تولیدات معادن و صنایع معدنی کشورهای همسایه با کمترین هزینه به بازار‌های جهانی عرضه شود.

علاوه بر دسترسی ایران به آب های آزاد، وجود شبکه عظیم راه‌آهن که به عمده کشورهای همسایه اتصال دارد و جاده‌های مناسب از یک طرف و قیمت مناسب انرژی در ایران از طرف دیگر، هزینه‌های سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد. به همین دلیل می توان گفت ایران دروازه ورود به بازارهای سرمایه‌گذاری معادن در کشورهای غرب آسیا و آسیای مرکزی است.

طبق آمارهای سازمان­های بین­ المللی در سال 2014، ایران و پانزده همسایه خود روی هم رفته 650 میلیون نفر جمعیت داشته اند. این جمعیت حدود 9 درصد از جمعیت جهان را شامل می شود. علاوه بر اینکه همسایگان ایران دارای بازارهای چند ده میلیونی هستند، کشور ایران نیز با جمعیتی بالغ بر 80 میلیون، برای انواع سرمایه گذاری خارجی مناسب است. علاوه بر میزان جمعیت قابل توجه ایران، وجود نیروی کار ارزان، نیروی کار متخصص و جوان از جمله دیگر مزیت های نسبی این کشور در زمینه نیروی انسانی محسوب می شود. به عبارت دیگر وجود نیروی کار و نیروی متخصص ارزان باعث می شود، میزان بهره برداری و بازدهی حاصل از سرمایه گذاری بیشتر شود. علاوه بر نیروی انسانی ارزان، دسترسی به انرژی ارزان نیز دیگر مزیت نسبی ایران برای سرمایه گذاری است. مثلاً نگاهی به وضعیت قیمت‌گذاری هر کیلووات ساعت برق در جهان نشان می‌دهد ایران در کنار کشورهایی چون چین، هند و آفریقای جنوبی ارزان‌ترین برق را در دنیا در سال 2017 به فروش رسانده است. همچنین ارزان‌ترین بنزین جهان، در ونزوئلا و ایران به فروش می‌رسد. همانگونه که گفته شد دسترسی به انواع انرژی ارزان به عنوان یکی از لوازم تولید، از مزیت های بزرگ سرمایه گذاری خارجی در ایران است که کمک می کند بهای کالای تولید شده به قیمت پایین تر به انجام برسد.

ایران از نظر ذخایر گاز، دومین رتبه و از نظر ذخایر نفت، چهارمین رتبه را در جهان دارد. ایران با داشتن 11 درصد ذخایر اثبات شده نفت در جهان و 18 درصد ذخایر اثبات شده گاز در جهان، موقعیت ویژه ای از نظر ذخایر انرژی دارد و در این زمینه مستعد سرمایه گذاری است. زمینه‌های سرمایه‌گذاری خارجی در ایران بسیار متنوع است. علاوه بر بخش نفت و گاز، ظرفیت های زیادی برای سرمایه گذاری در بخش های صنایع معدنی و فلزی مانند آلومنیوم و فولاد، مسکن، شهرسازی و راه سازی، پتروشیمی و انرژی های پاک، کشاورزی، دام و طیور، حمل و نقل و انواع گردشگری دارد که در برنامه های آتی به آنها خواهیم پرداخت.