IRIB World Service

در قسمت ششم از برنامه عربستان سعودی؛ عامل توسعه تروریسم و افراط گرایی، علل رشد افراط گرایی در جنوب شرق آسیا و نقش ریاض را بررسی خواهیم کرد.

حوادثی که در دهه های پایانی قرن بیستم و آغاز قرن بیست و یکم میلادی در جهان اسلام  و در غرب آسیا رخ داد از یک سو تشدید فعالیت وهابیت در جنوب شرق آسیا را در پی داشت. این تحولات  از سوی دیگر برخی  گروه‌ ها و احزاب این منطقه را به سوی افراط گرایی و رادیکالیزه شدن سوق داد. برخی از مهم ترین این تحولات عبارت بود از: پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در سال  1979میلادی، و از آنجا که این انقلاب در کشوری شیعی مذهب به پیروزی رسیده بود، موجب هراس عربستان سعودی و تشدید فعالیت‌ها و تبلیغات وهابی برای مقابله با نفوذ ایران از جمله  در جنوب شرق آسیا شد.

 همچنین حمله شوروی به افغانستان و اشغال این کشور از سال 1979 تا 1988میلادی به بهانه  حمایت از حکومت کمونیستی آن کشور موجب شد که بسیاری از مسلمانان جنوب شرق آسیا که بیشتر آنها درعربستان سعودی تحصیل کرده بودند، برای جهاد علیه شوروی به مجاهدان افغانستانی بپیوندند. این گروه‌ها که به شدت با اندیشه جهادی ملهم از تعالیم وهابی برانگیخته شده بودند، پس از پایان جنگ افغانستان به کشورهای خویش بازگشتند، اما اندیشه جهادی و مبارزه خواهی خود را فراموش نکردند و با شدت و سرعت به تشکیل گروه‌ های جهادی و سیاسی و تلاش برای گسترش اندیشه‌های وهابیت همت گماشتند. برخی از این افراد چون سرکرده گروه ابوسیاف در فیلیپین که مبارزه را در افغانستان آغاز کرده بود، پس از بازگشت به کشور خود، هدایت تندروترین گروه‌ها را بر عهده گرفتند. اقدامات مداخله جویانه آمریکا در غرب آسیا به ویژه در دو دهه اخیر نیز بر رشد افراطی‌گری و افزایش نفوذ وهابیت در جنوب شرق آسیا، به عنوان سومین عامل در رشد رهابیت در جنوب شرق آسیا  تأثیر زیادی داشته است. جنگ خلیج فارس در سال1991 میلادی و حمله آمریکا و متحدانش به کویت و عراق و تحرکات خصمانه آمریکا پس از حادثه 11 سپتامبر سال 2001 میلادی هم چون حمله به افغانستان و عراق، علاوه بر تشدید روحیه افراط گرایی و سوق دادن برخی از گروه‌های اسلامی در جنوب شرق آسیا به سوی اقدامات تلافی جویانه، زمینه را برای رشد فعالیت‌های وهابیت با حمایت های پیدا و پنهان عربستان سعودی فراهم کرد. بسیاری از افراد این گروه ها در مدارس و مراکز وهابی که عربستان سعودی در کشورهای جنوب شرق آسیا تحت پوشش فعالیت های دینی و خیریه ایجاد کرده است، آموزش دیده اند.

  در کنار این تحولات خارجی، مقابله برخی از مسلمانان در جنوب شرق آسیا با دولت های سکولار و مبارزه گروهی دیگر به ویژه در کشورهای تایلند و فیلیپین با دولت ها و تلاش برای تشکیل حکومت اسلامی، موجب شده که وهابیت از وضعیت پیش آمده برای تقویت نفوذ خود در جنوب شرق اسیا استفاده نماید. علی اکبر ضیایی کارشناس مسایل جهان اسلام در تهران در مورد علل رشد وهابیت در جنوب شرق آسیا می گوید سیاست غلط دولت‌های منطقه جنوب شرق آسیا در صدور روادید برای اتباع کشورهای حامی افراط‌ گرایان دینی، فعالیت شبکه‌‌های اینترنتی وهابی در منطقه و عدم نظارت بر آنها به همراه افتتاح ده‌ها بانک عربی که عملیات بانکی آنها از دید بازرسان بین‌المللی پنهان می‌ماند، در کنار تأسیس دانشگاه‌های وابسته به عربستان از دلایل رشد افراط‌ گرایی دینی در این منطقه است. دوره پسا استعمار در منطقه جنوب شرق آسیا سبب شکل‌ گیری گروه‌هایی برای مبارزه با نفوذ فرهنگ غرب و دفاع از سنت‌ها و آداب و رسوم اصیل بوده است، اما در این روند در برخی از موارد انگیزه‌های دینی چون بازگشت به اسلام  ناب به دلیل  تفسیری که وهابیت و جریان‌های سلفی افراطی از آن نموده‌اند، سبب ایجاد جنبش های افراط‌ گرا شده است. گاهی نیز شرایط اجتماعی مسلمانان به گونه‌ای بوده است که جنبش‌های افراطی با پوشش ارائه خدمات عمومی و رفاهی به طبقات کم درآمد شکل گرفته اند که نمونه بارز آن جنبش «دارالارقم» در مالزی بوده است.

در بسیاری از مناطق از جمله جنوب شرق آسیا جریان وهابیت به علت بد نام بودن آن در اذهان عمومی، با عناوینی چون جریان بازگشت به «قرآن و سنت» و یا «جنبش تجدید» و یا «حرکت اصلاح» معرفی می شوند. مرزهای کشورهای حوزه جنوب شرق آسیا به دلیل آسیب‌ پذیری بسیار، زمینه های نفوذ جریانات افراطی به این منطقه  را بیشتر فراهم کرده اند. البته کافی نبودن کنترل مهاجرت از سوی برخی از کشورهای جنوب شرق آسیا مانند مالزی بویژه در سال‌های گذشته و تردد بدون روادید شهروندان کشورهای وهابی نظیر عربستان سعودی، نیز در مساله فوق بی‌ تاثیر نبوده است. همچنین فعالیت گروه‌های تبهکاری و مافیایی در سطح منطقه به تحرک مالی گروه‌های افراطی کمک نموده و حتی خود این گروه ها اقدام به قاچاق مواد مخدر و آدم ربایی می نمایند. محمد راوی عبدالحمید، رییس کمیته گردشگری و منابع انسانی ایالت کداح (Kedah) مالزی معتقد است: دولت این کشور نگران وهابیت است که تفکرات افراطی گروه های شبه نظامی را ترویج می کند. مالزی نمی خواهد تفکرات افراطی که از خارج نشات می گیرد به این کشور بازگردد، چون این تفکرات می تواند به وحدت جامعه چند نژادی مالزی لطمه وارد کند.  

عربستان سعودی در کنار دیپلماسی دلار و تلاش برای تطمیع مقامات کشورهای جنوب شرق آسیا، همواره در صدد افزایش ابزارهای نفوذ و قدرت نرم خود در کشورهای اسلامی از جمله در منطقه جنوب شرق آسیا بوده است. در واقع دانشگاه‌های اسلامی و مدارس دینی و موسسات خیریه عربستان سعودی، از جمله ابزارهای نفوذ سعودی در جنوب شرق آسیا با هدف ترویج و تبلیغ وهابیت می‌باشند. به عنوان نمونه هنگامی که سلمان بن عبدالعزیز، پادشاه عربستان سعودی در سال 2017میلادی از جاکارتا بازدید کرد، مبلغ 13 میلیارد دلار برای تجارت، آموزش و مذهب در اندونزی اختصاص داد. البته سابقه سرمایه گذاری سعودی در زمینه آموزش در اندونزی به دهه 1980میلادی می رسد؛ یعنی زمانی که ریاض به موسسه مطالعات اسلامی و عربی Lembaga Ilmu Pengetahuan Islam dan Arab: Institute for the Study of Islam and Arabic  (LIPIA) کمک مالی نمود. در این دانشگاه که با پول عربستان سعودی تأسیس شده است، دانشجوهای مرد شبیه وهابی ها، ریش می گذارند و زنان هم تشویق به پوشیدن برقع سعودی می‌شوند. این دانشجویان، افکار محمد بن عبدالوهاب، بنیانگذار وهابیت سعودی را مطالعه می‌کنند. این دانشگاه ارتباط قوی با دانشگاه اسلامی محمد بن سعود دارد و تحت نظارت دقیق سفارت عربستان سعودی است، و اساسا شاخه ای از دانشگاه اسلامی سعودی در اندونزی محسوب می‌ شود. بسیاری از وهابی‌های اندونزیایی در LIPIA تحصیل کرده و فارغ التحصیل شده‌اند و زبان عربی حجازی را آموزش دیده و مطالعات مذهبی بر اساس ایده های وهابی داشته‌اند.

«خالد بن محمد الدیهام»Khalid bin Muhammad Al-Deham شهروند سعودی، مدیریت  دانشگاه LIPIA را به عهده دارد. از سال 1982 تا 2013 میلادی حدود 11 هزار و 535 نفر از این موسسه فارغ التحصیل شده‌اند که تعداد فارغ التحصیلان هر ساله افزایش یافته است؛ به طوری که تنها در سال 2017میلادی، 750 فارغ التحصیل داشته است. از جمله فارغ التحصیلان آن، اَبشر عبدالله، رهبر پیشین حزب عدالت و رفاه اندونزی می باشد. امان عبدالرحمن، ایدئولوگ گروه موسوم به جبهه مدافعان اسلامی و مسول بمب گذاری خونین سال 2016میلادی جاکارتا، و جعفر عمر طالب Jafar Umar Thalib، یکی از بنیانگذاران «سازمان افراطی و شبه نظامی لشکر جهاد» Islamic organisation Laskar Jihad از دیگر فارغ التحصیلان این دانشگاه می باشند. در مالزی، عربستان سعودی  به اغلب مدارس و دانشگاه ها کمک مالی اهدا می‌کند تا وهابیت را گسترش دهند. همچنین اعطای بورس تحصیلی به دانشجویان  مرد برای تحصیل در دانشگاه های سعودی مانند دانشگاه اسلامی مدینه از دیگر روش های ریاض  برای ترویج وهابیت می باشد. محمد فیصل موسی، استاد دانشگاه ملی مالزی، جهل و افراطی گری ناشی از وهابیون که مقامات مذهبی این کشور را تحت تاثیر قرار داده، عامل افزایش آتش افروزی ها در این کشور دانست که هر روز بر تفرقه گرایی و خشونت در منطقه دامن می زنند.

در سال های اخیر و بخصوص پس از ظهور گروه تروریستی داعش در غرب آسیا که به اذعان هیلاری کلینتون وزیر امور خارجه اسبق آمریکا دست پروده این کشور است، مردم در جنوب شرق آسیا در مقایسه با گذشته از هوشیاری بیشتر برخوردار شده اند. آنها با جدیت فعالیت ها و شعارهای افراط گرایی را زیر نظر دارند و با این مساله مقابله می کنند. اعتراض های گسترده ای که به سفر سال 2017 میلادی ملک سلمان پادشاه عربستان به منطقه جنوب شرق آسیا صورت گرفت به وضوح نشان داد که افکار عمومی در این منطقه، حکام آل سعود را مسبب ناامنی ها و افراط گرایی می دانند.