IRIB World Service

در قسمت سوم از برنامه دموکراسی تحمیلی در افغانستان، گفتمان دمکراسی و نگاه های متفاوت در افغانستان را بررسی خواهیم کرد.

افغانستان از غرب با جمهوری اسلامی ایران، نزدیک به ۱۰۰۰ کیلومتر در مجاورت با سه استان خراسان رضوی، خراسان جنوبی و استان سیستان و بلوچستان ایران مرز مشترک دارد. ساکنان افغانستان، با مردمان آن سوی مرز در ایران، قرابت‌ های قومی، مذهبی و فرهنگی دارند. از این رو برقراری، ثبات و امنیت در مرزهای افغانستان و ایران، برای دو کشور اهمیت حیاتی دارد و ساختار و ثبات قدرت در افغانستان در امنیت ملی ایران نیز تأثیر گذار است. افغانستان همچنین در حوزه تمدنی و فرهنگی ایران قرار دارد که از این منظر نیز ثبات، امنیت و پیشرفت آن برای تهران بسیار مهم است.

مولفه هایی نظیر تجارب تاریخی، نگاه ایدئولوژیک و قومیِ قدرت مسلط درافغانستان، بحث تسلط یا عدم تسلط انحصاری قومیت پشتون بر افغانستان و مهم‌ تر از آن خطر تسلط جریان افراطی مذهبی - حاصل ترکیب مکتب دیوبندی و سلفی وهابی در افغانستان - ایجاب می‌کند که برغم مشکلات موجود، نظام دموکراتیک، مناسب‌ ترین نظام سیاسی در جامعه پیچیده و چند قومی افغانستان در نظر گرفته شود. جایگزین دموکراسی در افغانستان، درعمل، تسلط قومیِ انحصاری پشتون و یا ترکیبی از قومیت پشتون و مذهب حنفی دیوبندی، خواهد بود. این الگو نیز در درجه اول به ضرر تاجیک ها و هزاره ها در افغانستان خواهد بود و در مرحله بعدی، مناسبات افغانستان با کشورهای همسایه را تحت تأثیر قرار خواهد داد. در این شرایط نقش منفی و مانع تراشی آمریکا در مقابل تلاش ها برای استقرار یک دمکراسی واقعی در افغانستان سوال برانگیز است. 

هر کدام از گفتمان های مطرح در افغانستان، نظام معنایی خاص خودشان را دارند. گفتمان مجاهدین هویت خویش را در نفی تجاوز خارجی و گفتمان کمونیستی وقت تعریف کرد. گفتمان طالبان هویت خود را در طرد گفتمان مجاهدین وقت و نفی دمکراسی معرفی کرد و هر کدام برای مدتی در حاکمیت بودند. بعد از مداخله نظامی آمریکا در افغانستان و کنفرانس "بن"، گفتمان دموکراسی تحت تأثیر شرایط خاص داخلی و بین المللی مطرح گردید. برای مدت کوتاهی، گفتمان طالبان به عنوان گفتمان رقیب، تنها به لحاظ سخت افزاری در حاشیه قرار گرفت اما این گفتمان توانست خودش را تحت عنوان طالبان جدید بازسازی کرده و به صحنه سیاسی – اجتماعی افغانستان باز گردد.

اقداماتی که سازمان ملل برای استقرار دمکراسی در افغانستان انجام داده، انتظارات مردم این کشور را برآورده نکرده است. بعد از یازدهم سپتامبر سال 2001 میلادی و سقوط طالبان، گفتمان دموکراسی در افغانستان پر رنگ تر از قبل مطرح شد. علیرغم این، با گذشت حدود دو دهه از مداخله نظامی آمریکا  در افغانستان، همچنان دمکراسی در این کشور دچار چالش های مهمی است که از آن جمله  نحوه کسب قدرت و اعمال آن بر اساس دیدگاه و خواست هر یک از گروهای مختلف سیاسی، مذهبی و قومی در این کشور است.

 گفتمان دموکراسی مانند، حق رای، حقوق بشر، آزادی بیان و نقش زنان در جامعه، به سختی از سوی اقشار سنتی افغانستان، قابل پذیرش می‌باشد. این در حالی است که  از طالبان هنوز به عنوان آخرین تجربه تلخ حاکمیت استبدادی با سیطره نظام فرقه ای و قومی در افغانستان یاد می شود. رها نیک آئین کارشناس مسایل سیاسی در افغانستان با اشاره به اینکه نابرابری و استبداد، اصلی ترین عوامل نابسامانی های افغانستان است می گوید "خودکامگی و استبداد شاهان و سلاطین در تاریخ گذشته و خودکامگی های اخیر، ریشه اصلی رنج و محنت افغانستان معاصر محسوب می شود."

 پس از سرنگونی «طالبان»، روند جدیدی در افغانستان با شعارهای «مشارکت مردمی، حاکمیت ملی و حکومت دموکراسی» شکل گرفته است. برخی از نشانه های گرایش مردم سالاری نیز در نظام کنونی افغانستان به چشم می خورند. برگزاری انتخابات عمومی مربوط به اصل نظام، تدوین قانون اساسی، انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات مجلس اقدام های مهمی در این روند بوده اند. هنوز کم نیستند کشورهایی در جهان که  پس از گذراندن چند دهه از نقطه آغاز حرکت های دموکراسی خواهانه خود، هنوز به دستاوردهای مطلوب نایل نشده اند. بدیهی است این روند برای کشور افغانستان که متجاوز از سه دهه درگیر جنگ داخلی، تجاوز خارجی، هرج و مرج و از هم پاشیدگی نهاد دولت بوده و هم اکنون در ابتدای راه دموکراسی است، پیچیدگی ها و دشواری های مضاعفی دارد. قبیله گرایی، فعالیت گروه های تروریستی، جامعه غیرتوده وار و دخالت های خارجی به ابعاد این پیچیدگی ها افزوده است. آنچه مسلم است  گذار به دمکراسی در افغانستان در وهله نخست طولانی و در مرتبه بعدی نیازمند اهتمام و تلاش جامعه جهانی، دولت افغانستان و مردم این کشور خواهد بود.

در این میان علاوه بر ضرورت کمک های مالی، پشتیبانی فنی و آموزش نیروی انسانی، نقش «فرهنگ سازی» و توسعه سیاسی و اقتصادی نیز در تسریع و تسهیل روند دموکراتیزه کردن جامعه افغانستان، بسیار اهمیت دارد. بویژه اینکه در افغانستان ساختارهای اقتصادی - اجتماعی لازم شکل نگرفته است و الگوی مناسبات دموکراتیک میان نخبگان سیاسی وجود ندارد. همچنین عوامل خارجی و بین المللی عمدتا نقش منفی در افغانستان ایفاء می کنند و استبداد در اشکال مختلف همچنان گفتمان غالب در این کشور است.

آنه لاورنس (A.lawrence) محقق در بخش حکومت داری در« واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان» در کابل عامل ناکامی دمکراسی در این کشور را علاوه بر موانع مختلف، تعبیر نادرست آن می داند و می گوید "دمکراسی به معنی آزادی نامحدود با ارزش های غربی نیست. به همین دلیل پذیرش دمکراسی به شکل کنونی آن در میان شهروندان افغانستان در حال کاهش است." ناامنی و تعریف نادرست از دمکراسی در کنار استبداد، از مهم ترین موانع دمکراسی در افغانستان است. استبداد در لغت به معنای خود رأیی، خود سری و خود کامگی است. استبداد به عنوان «قدرت مطلقهِ خودسر» نیز به کار رفته است. استبداد در نظام سیاسی، به نظام و ساختاری از قدرت گفته می­ شود که در آن یک فرد در رأس حکومت قرار دارد و در مقابل ملت هیچ­گونه پاسخگویی و مسئولیتی نداشته باشد.این وضعیتی است که افغانستان در بیشتر تاریخ خود تجربه کرده است. مختار پدرام روزنامه نگار و تحلیلگر مسایل سیاسی در کابل می گوید "در زمان ظاهر شاه افغانستان فرصت های زیادی را از دست داده است. وقت گذرانی محمد ظاهر شاه به عنوان یک پادشاه و زمامدار و 40 سال غفلت ظاهر شاه یک فاجعه بشری است".

علی تقوایی کارشناس مسایل سیاسی در افغانستان ضمن تاکید بر اینکه مردم این کشور همواره خواهان تغییر نظام سیصد ساله استبدای می باشند تاکید می کند "در سراسر این سال ها افغانستان با کشتار، تبعید و زندان اداره شده است. اگر تغییری حاصل نشود استبداد همچنان از کاسه سر افغانستانی ها آب خواهد خورد و اقتدار خود را بر اجساد مردم افغانستان بر پا خواهد کرد." با وجود این، مشروطه خواهی و گذار به دموکراسی درافغانستان نیز با موانع متعددی مواجه است. حتی در ارتباط با ریشه لغوی واژه مشروطه بین صاحب­ نظران افغانستانی، وحدت­ نظر وجود ندارد. برخی از نویسندگان و پژوهشگران واژه مشروطه را از ریشه عربی «شرط» دانسته ­اند. مفهوم ضمنی آن در نظام سیاسی به معنای مشروط و مقید کردن حاکم به قانون اساسی است.