IRIB World Service

در قسمت ششم از برنامه افغانستان: میدان رقابت، نگاه چین به تحرکات آمریکا در افغانستان را بررسی خواهیم کرد.

چین در سالهای پس از حمله نظامی امریکا به افغانستان، همواره از جنبه اقتصادی به افغانستان می نگریست. درحقیقت، مشارکت پکن در افغانستان پس از حمله امریکا به افغانستان، عمدتاً محدود به استخراج منابع معدنی این کشور بود. از جمله چین قرارداد 3 میلیارد دلاری برای توسعه معدن عینک با دولت افغانستان امضاء نمود. سرمایه گذاری چین در افغانستان باعث شد این کشور به سومین شریک تجاری افغانستان تبدیل شود .

نگاه اقتصادی چین به افغانستان، به معنای نادیده گرفتن ملاحظات امنیتی پکن در این کشور نیست.  شرکت های دولتی و خصوصی چینی به طور فعال در آسیای مرکزی و افغانستان سرمایه گذاری کرده اند. چین، عمدتا از اولویت دادن به رویکرد امنیتی حداقل در بُعد رسانه ای و اعلامی در قبال افغانستان خودداری کرده است. باوجود این به دلیل پیوند همکاری های اقتصادی با ملاحظات امنیتی، چین از سال 2012 مشارکت خود را در مسائل امنیتی افغانستان نیز تقویت کرده است و تلاش کرده است نقش مهمی را به عنوان یک میانجی در روند صلح افغانستان ایفا کند. بطوریکه در سپتامبر 2012، چین و افغانستان موافقت نامه های امنیتی و اقتصادی را امضا کردند.

گذشته از دغدغه امنیت سرمایه گذاری های چین در افغانستان، بنظر می رسد پکن دو نگرانی اصلی درباره افغانستان دارد. اول اینکه از نظر چین، تداوم ناامنی و بی ثبات شدن افغانستان به پروژه احیاء جاده ابریشم موسوم به «یک کمربند یک جاده» one road-one belt ضربه می زند. این در شرایطی است که چین سرمایه گذاری کلانی برای احیای این دالان ترانزیتی انجام داده است که قرار است در این طرح پاکستان و افغانستان نیز بمانند برخی از دیگر از کشورهای منطقه مشارکت نمایند. دوم اینکه چین از تسری افراطی گری از افغانستان به سین کیانگ و تبدیل شدن افغانستان به پایگاهی برای آموزش جدایی طلبان اویغوروابسته به جنبش باصطلاح ترکستان شرقی نگران می باشد. در واقع پکن به خوبی از اهداف امریکا برای استفاده از ظرفیت های افغانستان برای ضربه زدن به چین آگاه است و از اینرو تلاش دارد با تقویت مناسبات با افغانستان و پاکستان، از تهدیدات مذکور جلوگیری کند. 

وعده پکن برای افزایش کمک ها به کابل، تلاش های دیپلماتیک پکن برای مذاکره بین افغانستان و پاکستان و مذاکره میان طالبان و دولت مرکزی نشان از علاقمندی چین به مسائل افغانستان دارد. در ماه اکتبر سال 2014، چین از اشرف غنی رئیس جمهور افغانستان برای حضور در نشست "قلب آسیا" Heart of Asia دعوت کرد.در دیداراشرف غنی با مقامات چینی در سال 2014، چین موافقت کرد تا دیپلمات های افغانستانی را آموزش دهد و مبلغ 330 میلیون دلار دربازه زمانی سه ساله به افغانستان کمک نماید. چین همچنین ازافغانستان برای پیوستن به کریدور اقتصادی چین و پاکستان دعوت کرده است. گفته می شود در این دیدارها درباره اختصاص یک پایگاه نظامی به چین در افغانستان توافق شده که البته پکن آن را انکار کرد.

با توجه به آشکار بدون ابعاد ضد چینی حضور امریکا در افغانستان، پکن در سال های گذشته کوشیده است در آندسته از روندهای سیاسی افغانستان که مستقل از امریکا هستند، نقش آفرینی نمایند. در این خصوص می توان به حضور فعال چین در مذاکرات سازمان های بین المللی و منطقه ای از جمله سازمان همکاری شانگهای درباره افغانستان، مذاکرات چندجانبه «چین-افغانستان-پاکستان»، «گفتگوهای سه جانبه روسیه، هند و چین» در کنار تماس های دوجانبه چین و افغانستان، با هدف دستیابی به یک راه حل سیاسی جهت صلح در افغانستان اشاره کرد. در پی این تحرکات دیپلماتیک، عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی دولت وحدت ملی در سال 2016 از مواضع چین درخصوص دریای جنوبی چین و تلاش های این کشور برای حل مسائل دریای جنوبی چین از طریق صلح آمیز حمایت نمود. با توجه به مواضع جنجالی واشنگتن درقبال مسایل دریای جنوبی چین، موضع گیری عبدالله عبدالله نشان داد که مناسبات پکن با کابل در مسیر رو به رشدی قرار گرفته است.

حضور اقتصادی پررنگ چین در افغانستان و تمایل پکن به همکاری سیاسی و امنیتی با کابل، با ناخرسندی امریکا همراه بوده است. این موضوع بویژه در دوره دونالد ترامپ که رویکرد تهاجمی علیه چین اتخاذ کرده است، تشدید یافته است. علیرغم اینکه سرمایه گذاری های اقتصادی کشورهای منطقه از جمله چین، روسیه و ایران در افغانستان، در تقویت دولت وحدت ملی و ثبات در افغانستان تاثیر زیادی دارد اما امریکا به شدت از همکاریهای منطقه ای در افغانستان بیمناک است. بویژه اینکه افغانستان عضو سازمان همکاری های اقتصادی «اکو» و عضو ناظر سازمان همکاری شانگهای است. از نظر امریکا تقویت حضور اقتصادی و سیاسی چین در افغانستان منجر به رفع یکی از مهمترین موانع احیاء جاده ابریشم که همان ناامنی افغانستان است،می شود. از اینرو واشنگتن تلاش می کند مانع از توسعه حضور اقتصادی چین در افغانستان شود و یا اینکه با استفاده از ظرفیت کشورهایی نظیر هند، نوعی موازنه اقتصادی علیه چین در افغانستان ایجاد نماید. اقدام دولت اوباما در ارایه طرح «جاده ابریشم جدید» و تصویب آن در کنگره، برای مقامات پکنی تردیدی باقی نگذاشته است که واشنگتن تلاش دارد ازهر فرصتی از جمله از وضعیت افغانستان برای ضربه زدن به طرح احیاء جاده ابریشم موسوم به «یک کمربند - یک جاده» استفاده نماید. 

در سالهای اخیر و با آشکار شدن ابعاد بیشتری از طرح امریکا برای استقرار گروه تروریستی داعش در افغانستان، نگرانی های امنیتی چین در افغانستان بشدت افزایش یافته است. بویژه اینکه تعدادی از اعضای داعش، از جدایی طلبان اویغوری وابسته به جنبش باصطلاح ترکستان شرقی هستند که برای تجزیه استان سین کیانگ چین تلاش می کنند و مورد حمایت های امریکا قراردارند. به دنبال شکست گروه تروریستی داعش در عراق و سوریه، امریکا با استقرار این گروه در افغانستان از یک سو تلاش دارد مانع از ثبات در این کشورشده و توجیه مناسب برای ادامه مداخله نظامی در افغانستان را داشته باشد و از سوی دیگر از موقعیت افغانستان برای ضربه شدن به چین، روسیه و ایران استفاده نماید. بنظر می رسد با تشدید اختلافات امریکا با چین در زمینه های مختلف از جمله جنگ تعرفه ها، مسایل دریای جنوبی چین، حقوق بشر و یکجانبه گرایی، واشنگتن تحرکات خود در دوره ترامپ برای صدور افراط گرایی از افغانستان به مناطق مسلمان نشین چین را افزایش خواهد داد.

در چنین شرایطی است که بنظر می رسد چین برخلاف سالهای اول پس از حادثه تروریستی یازدهم سپتامبر، تصمیم به افزایش حضور امنیتی و حتی نظامی در افغانستان گرفته است. چین از سال 2015، بخشی از هزینه های مالی و تجهیزات نظامی برای نیروهای امنیتی افغانستان را تأمین می کند. تعدادی از نیروهای چینی برای انجام گشت های ضد تروریستی در سراسر مرز به افغانستان اعزام شده اند. در ماه مارس 2017، پنتاگون برای نخستین بار حضور نیروهای نظامی چینی در افغانستان را تایید کرد که به عنوان بخشی از گشت های مشترک ضدتروریستی با نیروهای افغانستان در امتداد مرز مشغول فعالیت هستند.

مقامات چینی امیدوارهستند به موازات توسعه مناسبات با افغانستان، با گسترش همکاری با پاکستان، ازهرگونه همراهی احتمالی این کشورها با طرح های ضد چینی امریکا در افغانستان جلوگیری نمایند. در این راستا  پس از اینکه ترامپ در چارچوب استراتژی جدید امریکا در قبال افغانستان، انتقادات تندی علیه پاکستان مطرح کرد، دولت چین اولین کشوری بود که به این  انتقادها واکنش نشان داد.«وانگ یی» Wang Yi وزیر امور خارجه چین در تماس با همتای پاکستانی خود با ستایش از اقدامات بزرگ پاکستان در مبارزه با تروریسم از جامعه جهانی خواست تا از این نقش پاکستان حمایت کنند. بر اساس آمار بانک مرکزی پاکستان در چهارسال گذشته آمریکا 533 میلیون دلار و چین 2.8 میلیارد دلار در پاکستان سرمایه گذاری کرده و پکن قصد دارد 50 میلیارد دلار دیگر در این کشور سرمایه گذاری کند.

بمانند روسیه، چین نیز نمی خواهد که امریکا زمام همه امور نظامی، سیاسی، اقتصادی، امنیتی در افغانستان را برعهده بگیرد. پکن و مسکو در سالهای اولیه پس از حادثه یازدهم سپتامبر، تمایل جدی به خروج نظامی امریکا از افغانستان نداشتند؛ در آن مقطع روسیه با توجه به محدودیت های اقتصادی - مالی و پیشینه منفی حضور نیروهای ارتش سرخ در افغانستان تمایلی به حضور نظامی در افغانستان نداشت. چین هم با توجه به اولویت داشتن رویکرد اقتصادی بر سایر حوزه ها در راهبرد کلان سیاست خارجی این کشور، تمایلی به ورود پررنگ به مسائل امنیتی و نظامی افغانستان نداشت. اما در سالهای اخیر جنبه های منفی مداخله نظامی امریکا در افغانستان از جمله حمایت واشنگتن از استقرار گروه تروریستی داعش در افغانستان، نگرانی های جدی برای چین و روسیه ایجاد کرده است و این دو کشور تمایل دارند حضور امنیتی و نظامی خود در افغانستان را تقویت نمایند.

در چنین شرایطی همکاری های سه جانبه بین چین، روسیه و ایران در ایجاد ثبات درافغانستان و جلوگیری از طرح های تنش زایانه امریکا در این کشور اهمیت دارد. در این راستا «حامد کرزی» رئیس جمهور پیشین افغانستان با اشاره به  نقش مهم ایران، روسیه و چین در روند صلح افغانستان می گوید : «تلاش‌هایی که در روند صلح صورت می‌گیرد بدون همکاری کشورهای همسایه نتیجه‌بخش نخواهد بود. گفت‌وگو تنها راه پایان منازعه افغانستان است، ادامه حضور نظامیان آمریکایی در افغانستان به ضرر این کشور است. چرا که سیاست‌های اشتباه آمریکا در افغانستان باعث طولانی شدن جنگ شده و هزاران نفر از مردم این کشور را به کام مرگ کشانده است». کرزی همچنین با اشاره به نشست صلح افغانستان در مسکو در نوامبر 2018 م ، تاکید کرد:« با مشارکت کشورهای منطقه پیشرفت‌های قابل توجهی در روند صلح افغانستان به وجود آمده است».