IRIB World Service

در قسمت پنجم از برنامه بحران آب در آسیای مرکزی، رویکرد کشورهای آسیای مرکزی به منابع آبی را بررسی خواهیم کرد.

نحوه و میزان بهره­ برداری از رودها، دریاچه­ ها و سفره ­های زیر زمینی مشترک و تحت حاکمیت دو یا چند دولت می­ تواند به بروز اختلاف بین کشورهایی که در بالادست یا پایین دست منابع آبی مشترک قرار دارند، منجر شود. اختلاف نظر بین کشورهای بالادست و پایین دست، زمانی بروز می ­کند که در بهره برداری از منابع آبی مشترک مانند استفاده از آب برای کشاورزی و آبیاری یا تولید انرژی برق تعارض وجود داشته باشد. کشورهای بالادست با در اختیار داشتن خروجی آبراه می­ توانند با اقداماتی، این خروجی آبی را کاهش داده یا کیفیت آن را به دلیل آلودگی با آلاینده ­های شیمیایی به هنگام آبیاری تغییر دهند. دولت پایین دست نیز می­ تواند با تاسیس سد در نزدیکی مرز مشترک، بخشی از سرزمین کشور بالادست را غرق در آب کند.

کشورهای بالا دست از نظر منابع آبی در آسیای مرکزی، یعنی قرقیزستان و تاجیکستان کشورهایی هستند که بخش اعظم یخچال ­های طبیعی و مزیت استقرار در سرچشمه آمو دریا، سیر دریا و رود وَخش و سایر منابع آبی به ویژه رودخانه ­های فرامرزی را در اختیار دارند. قرقیزستان پس از روسیه و تاجیکستان در جایگاه سوم  ذخایر آبی آسیای مرکزی قرار دارد. پس از فروپاشی شوروی، استفاده از منابع آبی برای تامین آب شرب مصرفی خانگی و بخش کشاورزی و نیز صادرات آب و برق به کشورهای همسایه از طریق احداث سد و خطوط انتقال نیرو هرچه بیشتر مورد توجه دولت قرقیزستان قرار گرفت. احداث سد و نیروگاه برق آبی قمبراته بر روی رود «سیردریا»  یکی از مهم­ ترین طرح­ های آبی و نیروگاهی قرقیزستان است. سد قمبراته در پروژه «تجارت و انتقال برق آسیای مرکزی به کشورهای تاجیکستان، افغانستان و پاکستان» موسوم به کاسا ١٠٠٠(Central Asia South Asia Electricity Transmission and Trade (CASA-1000) project) نقش محوری خواهد داشت و در صورت عملیاتی شدن، تحول بسیار بزرگی را در پیوند میان آسیای مرکزی و آسیای جنوبی پدید خواهد آورد.

تاجیکستان دومین کشور بالا دست به تنهایی 64 درصد منابع آبی آسیای مرکزی را در اختیار دارد. بزرگ ­ترین دریاچه آب شیرین عمیق جهان به نام «سریز» در تاجیکستان واقع شده که خود به تنهایی قادر به تامین نیاز آبی آسیای مرکزی و بخش هایی از غرب آسیا می باشد. رودخانه ‌های بزرگ آسیای مرکزی نظیر آمو دریا و زرافشان و نیز بخشی از حوزه رودخانه سیردریا نیز در تاجیکستان واقع شده است. با توجه به چنین ظرفیتی، احداث سد و نیروگاه­ های برق آبی در تاجیکستان از دوران شوروی مورد توجه قرار داشته است و طرح­ های مختلفی نیز در این زمینه به اجرا درآمده است. از جمله مهم ­ترین این طرح­ ها، ساخت سد راغون بر روی رودخانه وَخش در سال ١٩٧٦ میلادی بود. هر چند در سه دهه گذشته ۲۲۱ نیروگاه کوچک برق آبی در تاجیکستان احداث شده اما هنوز این نیروگاه ‌ها کمبود برق را در تاجیکستان برطرف نکرده اند. تاجیکستان از ذخایر نفت و گاز محروم است و این کشور برای رفع وابستگی شدید به انرژی تلاش می کند نیروگاه برق آبی راغون را بر روی سد احداث شده به پایان برساند. بدون تکمیل نیروگاه راغون عملاً صادرات برق تاجیکستان به پاکستان، افغانستان، آسیای جنوبی و سایر کشورها در قالب طرح کاسا ۱۰۰۰ امکان پذیر نیست. 

کشورهای پایین دست از منظر آبی در آسیای مرکزی  یعنی قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان آن دسته از کشورهایی هستند که در مسیر میانی و یا پایانی رودخانه­ های فرامرزی قرار دارند، که به واسطه کنترل و بهره ­برداری منابع آبی در سرچشمه ها از سوی کشورهای بالا دست، عمدتاً در معرض کم آبی و آسیب قرار دارند. قزاقستان دارای شبکه آب ­های سطحی محدودی است. بزرگ­ ترین و مهم ‌ترین منابع آبی این کشور دریاچه‌ های آرال، بالخاش و زایسان می‌باشد. دریاچه آرال در واقع دریاچه ­ای مشترک بین قزاقستان و ازبکستان است. نیاز آبی قزاقستان عمدتا از خارج به ویژه چین و قرقیزستان تامین می ­شود و قزاقستان به عنوان پایین دست این دو کشور محسوب می­ گردد. بیش از۲۰ رودخانه قزاقستان از خاک چین سرچشمه می‌ گیرد که مهم‌ ترین آنها ایرتیش، ایلی  و تالاس می باشند. 

اما در همین حال افزایش رشد جمعیت در بخش غربی چین باعث شده که سطح زیادی از زمین‌ های این منطقه تحت کشت و آبیاری قرار گیرد که این اقدام می‌تواند جریان آب رودخانه‌ های ایلی و ایرتیش را که منبع تامین آب دریاچه بالخاش قزاقستان هستند، کاهش دهد. رودخانه ایلی که 80 درصد آن در چین سرازیر است از نمونه ‌های عینی وابستگی قزاقستان به آب ‌های فرامرزی است. ازبکستان دومین کشور پایین دست آسیای مرکزی است. این کشور سرزمینی خشک است و تنها کمتر از ۱۰ درصد پهنه آن را کشتزارهای آبیاری شده تشکیل می‌دهند. رودخانه سیردریا از جمله رودخانه های مهم ازبکستان است که از کوه های پامیر سرچشمه می­ گیرد و به دریاچه آرال می ­ریزد. این رودخانه در مسیر خود ابتدا وارد دره فرغانه می ­شود و پس از آبیاری اراضی ازبکستان، وارد قزاقستان شده و سپس به سوی دریاچه آرال سرازیر می­ شود.

رودخانه آمودریا دیگر منبع مهم آبی ازبکستان است که از کوه­ های پامیر در تاجیکستان سرچشمه می ­گیرد. قسمتی از مسیر آن مرز طبیعی بین دو کشور افغانستان و ازبکستان را تشکیل می­ دهد، سپس در طول مرز مشترک ترکمنستان و ازبکستان به پیش می ­رود تا سرانجام وارد ازبکستان می­ شود . رودخانه آمودریا در انتها به دریاچه آرال می ریزد. سومین رود مهم ازبکستان زرافشان است که پس از عبور از کنار شهرهای سمرقند و بخارا در بیابان های اطراف پایان می یابد. به همین دلیل منابع آبی ازبکستان به شدت به دو کشور بالادست قرقیزستان و تاجیکستان وابسته است.

ترکمنستان سومین کشور پایین دست آسیای مرکزی است. این کشور در میان رود آمودریا و دریای خزر قرار گرفته ‌است. وجود شرایط نامناسب اقلیمی سبب شده است که پوشش گیاهی در اغلب نقاط ترکمنستان ناچیز و استپی باشد. نواحی جنوبی این کشور مرتفع است و شرایط آب و هوایی با پوشش گیاهی مساعدتری دارد. رودخانه ­های ترکمنستان نقش حیاتی در تامین آب مورد نیاز سکنه آن دارند. آمودریا رودخانه ای دایمی است که در شرق ترکمنستان جاری است و تقریبا مرز مشترک بین ازبکستان و ترکمنستان را تشکیل می دهد. آمو دریا از کوه های پامیر سرچشمه می گیرد و پس از عبور از حاشیه صحرای قره قوم به دریاچه آرال می ریزد. رود دیگر مرغاب یا مرو رود، از کوه های افغانستان سرچشمه می گیرد، مسیر ابتدایی آن به موازات آمو دریا است، پس از طی مسافتی رودخانه مرغاب در بیابان قره قوم ناپدید می شود.

رود تجن که از به هم پیوستن دو رود «هریرود» و «کشف رود» به وجود می ­آید، از دیگر رودخانه­ های مهم ترکمنستان به شمار می­ رود. هریرود که از کوه های مرکزی افغانستان سرچشمه می گیرد، مرز مشترک ایران و افغانستان را تشکیل می دهد. در ادامه جریان هریرود، کشف رود که از کوه های هزار مسجد خراسان ایران سرچشمه می­ گیرد به آن می پیوندد.  ترکمنستان به طور کامل به آب­ های ورودی وابسته است. رودخانه­ های آمودریا و مرغاب از افغانستان و هریرود و اترک از ایران وارد ترکمنستان می­ شوند.ترکمنستان نه تنها کشوری پایین دست در منطقه آسیای مرکزی به شمار می رود، بلکه موقعیت آن از نظر منابع آبی در قبال ایران و افغانستان نیز پایین دست محسوب می ­شود.

ایران و ترکمنستان در زمینه استفاده از منابع آب مشترک همکاری های خوبی دارند که نمونه آن احداث سد دوستی در مرز ایران و ترکمنستان بر روی رودخانه مرزی هریرود در سرخس در شمال شرق ایران است، ولی افغانستان در این زمینه همکاری چندانی با ایران و ترکمنستان نشان نداده است. بهره برداری منصفانه و عادلانه از منابع آبی حوضچه هریرود همچنان یکی از مسائل مهم و چالش ­برانگیز در مناسبات تهران و عشق آباد با کابل به شمار می ­رود. این در حالی است که خشک شدن دریاچه آرال نیز به نواحی شمال ترکمنستان ضربه زده و استان «داش آغوز» این کشور را در معرض فاجعه زیست محیطی قرار داده است.

 قربان قلی بردی محمداف، رئیس جمهور ترکمنستان در هفتاد و سومین مجمع عمومی سازمان ملل در خصوص تقسیم منابع آبی و مشکلات دریاچه «آرال» در اول اکتبر سال 2017 میلادی (9 مهر 1397) رویکرد دولت ترکمنستان را این­گونه اعلام کرد: «ترکمنستان توجه بسیاری به استفاده عاقلانه از منابع طبیعی می‌کند و «عشق آباد» معتقد است که آب جزو اموال مشترک تمام جهان است، زیرا دسترسی آزاد به منابع آبی حق اساسی همه است. توسعه کشورها در بخش اقتصادی، اجتماعی و کیفیت زندگی ارتباط مستقیمی با سطح دسترسی و مدیریت مؤثر آب دارد. بنابراین، برابری، احترام و مسئولیت‌ پذیری، عوامل اصلی در روابط بین کشورهای آسیای مرکزی می باشد. سه روش حل مسائل آبی از جمله رعایت قوانین بین‌المللی، توجه به منابع ملی کشورهای منطقه و فعالیت نهادهای بین‌المللی در این زمینه قابل توجه است. این درخواست اساسی ترکمنستان است و عشق آباد به ایجاد مکانیزم‌ های مؤثر همکاری بین کشورهای آسیای مرکزی و نهادهای بین‌المللی ادامه خواهد داد».  

البته نباید از نظر دور داشت که با فروپاشی شوروی، کشورهای پایین ­دست آسیای مرکزی نیز، منابع انرژی فسیلی خود را منحصر به خود کردند و فروش این منابع به همسایگان نیازمند خود را بر خلاف توافقات دوران شوروی بر اساس قیمت ­بازار جهانی تعریف کردند. این اقدام، کشورهای بالادستی  آب را در شرایط  دشواری قرار داد. تلاش­ های این کشورها برای حل مشکل کمبود انرژی ، از راه افزایش تولید برق آبی در زمستان، به تنش ­های سیاسی با کشورهای پایین دست منجر شد و آب، هم به یک هدف، و هم به یک ابزار فشار در روابط میان کشورهای آسیای مرکزی تبدیل شد. این تنش ها تا جایی پیش رفته است که برخی از کارشناسان معتقدند در هیچ جای جهان زمینه درگیری بر سر منابع آب به اندازه آسیای مرکزی وجود ندارد.