IRIB World Service

در قسمت سوم از برنامه بحران آب در آسیای مرکزی، عوامل زیست محیطی موثر در شکل گیری بحران آب را بررسی خواهیم کرد.

آب یکی از مولفه ­های مهم تحولات آسیای مرکزی در طول تاریخ بوده و بررسی تاریخ این منطقه بدون توجه به این مولفه، کامل نخواهد بود. در تاریخ آسیای مرکزی، مدیریت منابع آبی بسیار مورد توجه بوده است و حکومت­ ها نهادهایی را مانند «میراب» و «دیوان رود»، برای گرفتن مالیات بهره برداری از منابع آب بنیاد می ­کردند. این نهادها، نوعی اداره قانونگذاری برای وضع و تنظیم مقررات مصرف آب بوده اند. حتی رودخانه­ های مهم نیز تحت نظارت «دیوان رود» قرار داشتند. در سطح هر منطقه یک فرد به عنوان «میراب» مسئول توزیع مساوی آب برای مزارع بود. در مقیاس وسیع تر نیز یک فرد در مقام ریاست میراب های مناطق با عنوان «سر میراب» بر کار آنها نظارت داشت.

یادداشت­ های تاریخی به دست آمده،  اشکال و شیوه آبیاری در منطقه مرو باستانی شامل بخش هایی از آسیای مرکزی ، ایران و افغانستان را نشان می دهند. این یادداشت ها، که در فاصله قرون 11 تا 13 میلادی نگاشته شده اند، نشان می­ دهند که 12 هزار نفر متصدی نگهداری، مرمت و اداره ساختار آبیاری منطقه مرو باستانی بوده اند. پیش از تشریح عوامل و زمینه­ های طبیعی شکل گیری بحران آب در آسیای مرکزی، لازم است وضعیت کلی منابع آبی در این منطقه مورد بررسی اجمالی قرار گیرد. آسیای مرکزی در اقلیم پهناور اوراسیا Eurasia واقع شده است. این نقطه از کره زمین ، یک منطقه خشک به حساب می ­آید که دارای توپوگرافی Topography یا همان پستی و بلندی های زمینی فوق العاده متنوعی است. اوراسیا، مجموعه ­ای از کوه ­های بلند، یخچال­ های طبیعی Glaciers، جلگه های وسیع بی درخت یا استپ ­ها Steppes و بیابان ­ها Deserts را در خود جای داده است.

منابع آبی در آسیای مرکزی را می­ توان ذیل سه دسته کلی شامل یخچال ­های طبیعی Glaciers، دریاچه ­ها و رودخانه ها تقسیم­ بندی نمود. آسیای مرکزی به دلیل وجود کوه ­های مرتفع و پر از برف، یکی از مهم ­ترین مناطق برخوردار از یخچال های طبیعی در جهان به شمار می ­رود. بخش مهم یخچال های طبیعی آسیای مرکزی در کوهستان ­های تاجیکستان و قرقیزستان واقع شده است. اولین و اصلی ترین منبع تامین کننده آب دریاچه ­ها و رودخانه ­های آسیای مرکزی، این یخچال های طبیعی است. تنها در تاجیکستان بیش از 7 هزار یخچال طبیعی وجود دارد. از جمله معروف­ترین یخچال ­های طبیعی این منطقه می­ توان به یخچال فِدچنکوFedchenko Glacier در کوه ‌های پامیر Pamir Mountains واقع در شمال استان بدخشان درتاجیکستان اشاره نمود. این یخچال هم اکنون مساحتی بیش از ۷۰۰ کیلومتر مربع دارد. یخچال فِدچنکو طولانی ترین یخچال طبیعی جهان در بیرون از سرزمین‌ های قطبی است.

دومین منبع و ذخیره مهم آبی آسیای مرکزی، دریاچه­ های بزرگ و کوچک این منطقه هستند. دریاچه آرال Aral  بزرگ­ترین و کهن ترین دریاچه آسیای مرکزی است. از این دریاچه به دلیل سیاست­ های غلط مدیریت آبی دوران شوروی، امروزه فقط بخش بسیار کوچکی باقی مانده و قسمت اعظم آن به کلی خشک شده است. دریاچه های بالخاش Balkhash Lake، ساسی کول Sasy-kul Lake، آلاکول Ala-kul Lake، ژالاناش کول Zhalanash-kul Lake، سانگ کول Song -kul Lake، چاتیرکول Chatyr- kul Lake و تنگیز Tengiz Lake  از  دیگر دریاچه­ های مهم آسیای مرکزی هستند که در قزاقستان قرار دارند. این دریاچه ها علاوه بر تامین منابع آبی، به یکی از مراکز مهم احداث سد، تولید برق آبی و منطقه ی گردشگری نیز تبدیل شده اند. از دیگر منابع تامین آب منطقه می توان به دریاچه اسکندرکول Iskander-kul Lake در تاجیکستان و دریاچه ایسیک کول Issyk-kul Lake در قرقیزستان اشاره نمود. 

سومین منبع و ذخیره مهم آبی آسیای مرکزی، رودخانه های بزرگ و کوچک این منطقه هستند. نام های تاریخی «ماوراء­النهر»، «فرا رود» و «میان رودان» عمدتاً در پیوند با نام دو رودخانه مهم این منطقه شکل گرفته است، یعنی «آمو دریا» یا همان جیحون و «سیر دریا» یا همان سیحون. رودخانه آمو دریا بزرگ ترین و پر آب ترین رود آسیای مرکزی است که از تلاقی دو رود «پنج» Panj River و «وخش» Vakhsh River در تاجیکستان به وجود آمده است. آمو دریا از کشورهای افغانستان، قرقیزستان، ترکمنستان و ازبکستان عبور می کند. رودخانه سیر دریا  نیز دومین رود پر آب در آسیای مرکزی است که بعد از پیوستن به آمو دریا به دریاچه آرال می‌ریزد. رود وَخش یا همان «سُرخ ‌آب» نیز رود بزرگ دیگری است که در تاجیکستان و قرقیزستان جاری است.  

 علاوه بر سه رود بزرگ و اصلی آمودریا، سیردریا و وَخش، می توان به صدها رودخانه بزرگ و کوچک دیگر در منطقه آسیای مرکزی اشاره نمود که نقش مهمی در شکل­ گیری شبکه آبی این منطقه ایفاء کرده اند. تنها در تاجیکستان بیش از ۹۰۰ رودخانه با طول بیش از ۱۰ کیلومتر مربع وجود دارد. در مجموع، آسیای مرکزی به دلیل برخورداری از یخچال­ های وسیع طبیعی، دریاچه ­های متعدد و رودخانه ­های بزرگ و کوچک دارای منابع آبی شایان توجهی است. از نظر توزیع جغرافیایی، بخش عمده منابع آبی آسیای مرکزی در دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان، یعنی دو کشور بالادست منطقه واقع شده است. در نتیجه، بخش های وسیعی از این منطقه که شامل کشورهای پایین دست و پیرامونی است، همواره با کمبود آب مواجه بوده اند.

درتحقیقات دانیل فارینوتی Daniel Farinotti از «موسسه تحقیقات زیست محیطی فدرال سوئیس»، آمده است: به علت افزایش درجه حرارت در تابستان ها،۲۷ درصد از حجم  یخچال ‌ها در کوه‌ های آسیای مرکزی از بین رفته است.  تا سال ۲۰۵۰ میلادی بیش از نیمی از پخچال‌ های طبیعی باقی ‌مانده نیز، از دست می‌روند. در مجموع، از ۱۰ هزار و ۹۶۰ یخچال طبیعی منطقه «تین شان» در آسیای مرکزی به ‌طور متوسط 4/5 میلیارد تن یخ در سال از دست رفته و سطح آن‌ ها حدود سه هزار کیلومتر مربع کاهش یافته است. با ذوب شدن یخچال‌ها «یک حجم بزرگ از آب» در شمال چین و جمهوری ­های قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و قرقیزستان پدیدار می‌شود که به احتمال زیاد به بروز سیل‌ های مرگباری منجر خواهد شد.

براساس برآوردهای دانشمندان محیط زیست، در دهه ‌های اخیر یک سوم از مساحت یخچال‌ های تاجیکستان در اثر گرم شدن هوا ناشی از تولید گازهای گلخانه‌ای ذوب شده‌است. دانشمندان هشدار داده اند در قرقیزستان نیز روند ذوب شدن یخچال‌ ها در سال‌ های اخیر روند خطرناکی به خود گرفته است که می‌تواند برای کشورهای آسیای مرکزی پیامدهای ناگوار زیست محیطی به بار آورد. همچنین طبق ارزیابی دانشمندان، رودهایی که در اثر ذوب شدن یخ ‌ها در کوه ­های قرقیزستان به وجود آمده‌اند، از قبیل رود «چو» و «تالاس»، دائمی نخواهند بود. پیش بینی می‌شود که در 25 سال آینده جریانات آبی از رودخانه های «چو» و «تالاس» 25 تا 45 درصد کاهش پیدا کند .

آب شدن یخچال های طبیعی  منطقه اسیای مرکزی در نتیجه افزایش گازهای گلخانه ­ای و گرم شدن زمین، موجب کاهش حجم ذخایرآبی پایدار و افزایش میزان سیلاب­ ها در منطقه آسیای مرکزی می شود.