IRIB World Service

مجموعه برنامه « بحران آب در آسیای مرکزی» به تعداد 7 قسمت از پژوهش «بحران آب در آسیای مرکزی و تاثیر آن بر مناسبات و منازعات منطقه ای(با تاکید بر چشم انداز و رویکردهای رسانه ای)» در واحد پژوهش های کاربردی استخراج و تنظیم شده است.

وضعیت منابع آب در این منطقه موجب شکل­ گیری کشورهای بالادست (Upstream Countries) یعنی قرقیزستان و تاجیکستان و کشورهای پایین ­دست (Downstream Countries) یعنی قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان شده است. منابع آبی در کشورهای آسیای مرکزی، متضمن فرصت ­ها و منافعی برای کشورهای این منطقه است که در صورت برنامه­ ریزی صحیح می ­تواند به عنوان عامل مهمی در توسعه مناسبات همه کشورهای منطقه، مورد استفاده قرار گیرد. 

«آب مایه حیات است» این عبارت مشهور قرآنی که نشان از اهمیت بسیار بالای «آب» در حیات کره زمین دارد. اهمیت این ماده حیاتی در مناطقی که با مشکل بی­ آبی و یا کم آبی دست و پنجه نرم می­ کنند، بیش از سایر مناطق برخوردار از این نعمت خدادادی احساس می­ شود. آسیای مرکزی از جمله مناطقی است که به صورت جدی با بحران منابع آبی مواجه است. بخش عمده آب آشامیدنی این منطقه از چشمه ­های رشته کوه ­های بلند پامیر(Pamir) و تی ین شان (Tien shan) در قسمت شرقی منطقه آسیای مرکزی تأمین می­ شود. این چشمه ها به رودهای اصلی این منطقه یعنی جیحون و سیحون می­ ریزند که از غرب و شمال به سمت دریاچه آرال سرازیر می شوند. نام آسیای مرکزی با ماوراءالنهر و رودهای بزرگ و حیات بخش اش پیوند خورده است. رودهایی مانند آمودریا یا جیحون، سیردریا یا سیحون، وَخش یا سُرخ‌ آب، ایرتیش، زرافشان و دریاچه های بزرگی مانند آرال یا خوارزم، بالخاش و سریز. به دلیل واقع شدن آسیای مرکزی در نواحی خشک و نیمه خشک؛ کشاورزی در این منطقه به روش آبیاری میسر است که مستلزم سیستم­ های پیچیده تقسیم منابع آب است.

وضعیت جغرافیایی آسیای مرکزی و توزیع منابع آبی در این منطقه، موجب شکل­ گیری کشورهای بالادست یعنی قرقیزستان و تاجیکستان و پایین ­دست شامل قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان شده است. در مناطق پیرامونی نیز افغانستان و چین در موقعیت کشورهای بالادست و ایران و روسیه در موقعیت کشورهای پایین دست قرار گرفته­ اند. برخورداری قرقیزستان و تاجیکستان از منابع آبی و طرح های بزرگ سد سازی و نیروگاه ­های برق آبی و وابستگی شدید ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان به آب ­های ورودی فرامرزی برای کشت محصولات آبی مانند گندم، پنبه و برنج؛ بحران و تنش بر سر منابع آبی را در سطح منطقه آسیای مرکزی به دنبال داشته است. دو رودخانه اصلی آمودریا و سیردریا در مسیر حرکت خود به سمت دریاچه آرال، نخست از قرقیزستان و تاجیکستان عبور می‌کنند و در ادامه وارد کشورهای ترکمنستان، قزاقستان و ازبکستان می ­شوند.

قرقیزستان و تاجیکستان علی­رغم برخورداری از منابع آبی، از ذخایر نفت و گاز محرومند و به منظور جبران آن و تأمین انرژی مورد نیاز خود اقدام به احداث نیروگاه ‌های متعدد برق آبی نموده­ اند که از جمله مهم ­ترین آن ­ها می­ توان به طرح بزرگ احداث نیروگاه «قمبراته» از سوی قرقیزستان و تکمیل طرح عظیم نیروگاه «راغون» از سوی تاجیکستان اشاره نمود. از آنجا که این نیروگاه ها در قرقیزستان و تاجیکستان از انرژی های آبی مولد برق استفاده می‌ کنند، کشورهای قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان از کاهش ورودی آب رودخانه ­های آمودریا و سیردریا به کشورهای خود متضرر می ­شوند. در این میان، ازبکستان که یکی از محصولات اصلی آن پنبه و یا به اصطلاح «طلای سفید» است، بیشترین زیان ­را از این ناحیه می‌ بیند، چون پنبه‌ کاری به آب فراوان نیاز دارد. در نتیجه کاهش آب به منزله کاهش محصولات پنبه یعنی یکی از محصولات اصلی و مهم و حیاتی صادراتی ازبکستان است. 

شرایط جغرافیایی و ژئوپلتیکی منطقه آسیای مرکزی و ملاحظات سیاسی، اقتصادی و امنیتی همسایگان این منطقه موجب شده است مناقشه بر سرمنابع آبی، محدود و منحصر به پنج کشور آسیای مرکزی یعنی قرقیزستان، تاجیکستان، قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان باقی نماند و شعاع و دایره وسیع­ تری را در برگیرد. به عنوان نمونه ایران و افغانستان دو کشور همسایه آسیای مرکزی هستند که با ترکمنستان در حوزه آبی هریرود قرار دارند. این دو کشور با توجه به نیازهای رو به رشد بخش­ های کشاورزی و صنعتی خود از کمبود آب دریافتی از این حوزه رنج می برند. بدین ترتیب ایران و افغانستان هم تحت تاثیر تحولات مرتبط با منابع آبی آسیای مرکزی قرار گرفته اند. روسیه و چین نیز به عنوان دو قدرت پیرامونی، ملاحظات خاص سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود را در مناقشه­ های آبی منطقه آسیای مرکزی دنبال می­ کنند. که این امر، ظرفیتی را برای یارگیری و اعمال نفوذ در کشورهای منطقه ایجاد کرده است.

در اواخر قرن نوزدهم میلادی، پس از استیلای روسیه بر این مناطق، به منظور کشت وسیع پنبه، استفاده از فناوری ­های نسبتا نوین آبیاری آغاز شد. منابع آبی آسیای مرکزی که روزگاری تمام نشدنی به نظر می ­رسید، در دهه ­های سال های 70-60 میلادی رو به کاهش گذاشت. افزایش شدید بهره برداری از منابع آبی موجب کاهش چشمگیر آب های زیر زمینی و جریان آب رودخانه­ های منطقه شد و کیفیت خاک و آب را نیز دچار نقصان نمود. خشک شدن دریاچه آرال که یکی از فجایع زیست محیطی عمده جهان به شمار می رود، ملموس­ ترین نتیجه سوء مدیریت منابع آبی محسوب می شود. پس از فرو پاشی شوروی در سال 1991 میلادی و تغییرات متعاقب آن در مدیریت منابع طبیعی در کشورهای آسیای مرکزی، رقابت برای دسترسی به آب در منطقه با شدت بیشتری آغاز شد و منطقه را که به لحاظ سیاسی همچنان نا آرام تلقی می­ شود، دستخوش تنش­ های تازه ای ساخت. 

مباحث مربوط به اختلافات و مناقشات بر سر منابع آبی کشورهای آسیای مرکزی نشان می­ دهد که این موضوع یک پدیده چند بعدی با ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی است که البته سطوح مختلف محلی، ملی و منطقه ­ای را نیز تحت تاثیر قرار داده است. نوع رویکرد و عملکرد کشورهای آسیای مرکزی و همسایگان آن­ ها نیز در 25 سال گذشته نشان می ­دهد که واقع گرایی، الگوی مسلط آن­ ها در این حوزه بوده است و از این منظر، در اختیار داشتن منابع آب، یک اهرم قدرت در قبال همسایگان بوده است. این در شرایطی است که مقابله با تهدیدات مربوط به حیات و بقای ساکنین منطقه و ضرورت ­های مربوط به حفظ محیط زیست، نیازمند همکاری همه کشورهای منطقه برای رفع نیازهای متقابل یکدیگر می باشد. 

بحران آب در منطقه آسیای مرکزی پیامدهای زیست محیطی بسیار مهمی نیز داشته است. گسترش بیابان، افزایش ریزگردها و آلودگی هوا، ورود فاضلاب ­های خانگی، صنعتی و شهری و سموم و کودهای شیمیایی به آب رودخانه ­ها و دریاچه­ ها، افزایش روند ذوب شدن یخچال­ های طبیعی و افزایش خطر سیلاب از جمله پیامدهای زیست محیطی نگران کننده ­ای است که در 25 سال گذشته، مورد توجه رهبران و نخبگان کشورهای منطقه و  نهادها و سازمان­ های بین ­المللی قرار گرفته است. در عین حال باید به پیامدها و آثار سیاسی- امنیتی بحران آب در آسیای مرکزی اشاره نمود که از یک طرف زمینه تنش، اختلاف و رقابت را بین اقوام و گروه­ های مختلف و نیز دولت ­های منطقه  فراهم آورده­ است و از طرف دیگر، فرایندی از همکاری و تعامل دو جانبه یا منطقه ­ای را نیز در زمینه منابع آبی ضروری ساخته است. 

ایرمازار ماخمادُف ( Ermazar  Makhmudov) محقق موسسه تحقیقاتی مسائل آب و آبیاری ازبکستان معتقد است: سیستم آب و انرژی آسیای مرکزی حتی امروزه نیز پیشرفته است، اما کشورهای منطقه نیازمند آن هستند که یاد بگیرند چگونه از این ظرفیت استفاده کنند و گفتگویی بین خودشان شکل بدهند. در این راستا، تاکید بر «دیپلماسی آبی» در موسسات عالی کشورهای منطقه اهمیت بالایی دارد. توزیع منابع آبی توسط بخش صنعت، ذخیره­ سازی و دیگر مسائل فنی از جمله موضوعاتی است که در روند تصمیم گیری سیاسی باید مورد توجه قرار گیرد، که این امر مستلزم وجود متخصصان آموزش دیده ای است که نسبت به ویژگی ­ها و ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فنی موضوع آب آگاهی داشته باشند.