IRIB World Service

رخی از اندیشمندان و فعالان مذهبی در داخل جمهوری آذربایجان ، ریشه تضعیف ساختارهای دینی را با تحولات سال های سلطه نظام متمرکز تصمیم گیری تحاد جماهیر شوروی بر جمهوری آذربایجان مرتبط می دانند .

برخی از اندیشمندان و فعالان مذهبی در داخل جمهوری آذربایجان ، ریشه تضعیف ساختارهای دینی را با تحولات سال های سلطه نظام متمرکز تصمیم گیری تحاد جماهیر شوروی بر جمهوری آذربایجان مرتبط می دانند . در این زمینه ، مرحوم " ضیا بنیاداف " رئیس سابق فرهنگستان علوم جمهوری آذربایجان و از مترجمین معروف قرآن کریم به زبان آذری ، بر این باور بود که پیش از برپایی حکومت کمونیستی شوروی ، در شمال ارس تنها با الفبای عربی بیش از 160 روزنامه و مجله چاپ و در زمینه علم ، فرهنگ ، هنر، فناوری و سایر زمینه ها کتاب های مختلفی منتشر می شد. اما با سیطره شوروی و تغییر الفبا در این کشور حوزه قفقاز جنوبی ، ضربه‌ای مهلک به شعور اجتماعی و فکری مردم مسلمان جمهوری آذربایجان وارد شد . این ملت به طرز ناخوشایندی از تاریخ ملی و فرهنگی و گذشته تاریخی خود دور شد. در دوره حاضر که زمان بازبینی تمامی مفاهیم تاریخی فرا رسیده است ، تاریخ نگاران و فعالان اجتماعی کشور، قادر به خواندن تعداد قابل توجهی از اسناد تاریخی که با الفبای عربی نوشته شده است، نیستند. زیرا بیش از 95 درصد از همکاران موسسه ها و مدارس عالی ، از خواندن الفبای عربی ناتوان اند. حکومت شوروی آن دسته از خانواده هایی که در ایران خویشاوند داشتند و نیز خانواده های ساکن در نزدیک مرزهای ایران ، به عنوان خطر و تهدید محسوب می کرد. به همین دلیل ، آنها به صورت جمعی به آسیای مرکزی به ویژه قزاقستان تبعید شدند . این اقدامات باعث ایجاد فضای رعب در میان توده مردم شد . چنان که بسیاری از این افراد تاکنون نیز از این حالت خوف نتوانسته اند خلاصی یابند . گروهی از تبعیدشدگان که قادر به تحمل سختی های وحشتناک این تبعید نبودند ، فوت کردند و نسل پس از این تبعیدشدگان با توجه به عدم آگاهی از سبب اصلی این مساله ، به صورت طبیعی محتاط شدند. در دوره معاصر نیز تأثیر روانی این وضعیت همچنان ادامه دارد. شیخ الاسلام حاج " الله شکور پاشازاده " رییس اداره مسلمانان قفقاز نیز در این خصوص گفته است : " بر خلاف قانون اساسی ، مساجد و کلیساها تعطیل شد و عالمان دین و افراد متدین بدون هیچ دلیلی با متهم شدن به دشمنی با کمونیسم ، به مجازات های بی رحمانه ای محکوم شدند . مساجد تحت شعار " اتحادیه مبارزاتی بی دینان " با خاک یکسان شد . چه بسیار مکان‌های فرهنگی ، تاریخی ، معابد و مساجد که زیر پرده بی دینی با عنوان " لانه دشمنان صنفی " شناسایی و تعطیل و به انبار و موزه تبدیل شدند . گفتن این نکته کفایت می کند که ، در اوایل قرن بیستم میلادی و در آستانه انقلاب کمونیستی روسیه در قفقاز ، نزدیک به 2000 مسجد و زیارتگاه وجود داشت درحالی که در دهه 1980 در این منطقه ، تنها 25 مسجد و زیارتگاه فعالیت می کردند. یکی از بزرگ ترین فجایع برجسته این دوره ، تخریب زیارتگاه و مسجد بی بی هیبت در سال 1936 میلادی به بهانه جاده سازی بود . این مسجد با شکوه اثری تاریخی مربوط به قرن نهم میلادی بود .

" آندره ساخاروف " منتقد سرشناس شوروی در خاطرات خود - زمانی که از راهپیمایی های دوران فروپاشی شوروی سخن می‌گوید - می نویسد ، بر سر مساله قره باغ و منازعات مسلمان - ارمنی در باکو و حومه آن ، تظاهراتی چند صد هزار نفری در باکو برگزار شد . در میان تظاهرات اگر چه کم ، ولی پرچم های سبزی که نشانه اسلامی بود و شعارهای اسلامی و عکس امام خمینی ( ره ) به چشم می خورد . این یعنی اینکه حتی در دوره پیش از فروپاشی ، افکار و اندیشه های اسلامی و امام خمینی (ره) در جامعه جمهوری آذربایجان رسوخ پیدا کرده بود .

برخی بررسی ها نشان می دهد که ، در دهه ۹۰ میلادی با توجه به عدم شناخت مقام های دولتی جمهوری آذربایجان از پدیده وهابی گری ، نیاز کشور به کمک های مالی شیوخ حاشیه خلیج فارس و هراس آن‌ها از قدرت روز افزون تشیع ، فضا را برای فعالیت های وهابیون و نورچی های ترکیه فراهم ساخت . در این زمینه ، " رافیق علی‌اف " رئیس اسبق کمیته دولتی امور دینی جمهوری آذربایجان در مصاحبه با رسانه های آذری جزئیات قابل توجهی از همکاری جریان وهابی با سرویس های امنیتی کشورهای عربی افشا کرد . به گفته وی ، " حامیان مالی جریان وهابی در جمهوری آذربایجان بسیار بودند . بنیاد‌های وابسته به عربستان سعودی ، کویت و قطر ، اصلی ترین حامیان جریان وهابیت در جمهوری آذربایجان محسوب می شوند. وی افزود: وهابی‌ها به بهانه سفر حج به عربستان می روند و در آن جا با معرفی خود به سرویس های عربی ، تحت تعلیم قرار می گیرند . وظیفه وهابی ها ترویج این جریان فکری در جمهوری آذربایجان و قفقاز شمالی است . رئیس اسبق کمیته امور دینی جمهوری آذربایجان در عین حال ، با تایید این مطلب که جریان وهابیت از سال های نخست استقلال این کشور مشغول به فعالیت بوده است ، افزود : " من گزارش های مختلفی در این مورد به شخص حیدر علی اف رئیس جمهوری اسبق آذربایجان می دادم . اما حیدر علی اف بر این اعتقاد بود ، نباید اجازه داد شیعیان یا وهابی ها یکی بر دیگری درکشور ارجحیت پیدا کنند و باید شرایطی ایجاد کرد که این دو ، در حالت موازنه با هم باشند".  " ایلقار ابراهیم اوغلو " استاد الهیات و فلسفه و رییس مرکز دفاع از آزادی وجدان و اعتقادات دینی در جمهوری آذربایجان (موسوم به دووام) ، خطر وهابیت را مانند خود این جریان مساله جدید نمی داند و معتقد است که این جریان در جمهوری آذربایجان قدمت 20 ساله و در جهان اسلام سابقه بیش از 100 ساله دارد و در این زمینه باید به صورت ریشه ای در پی حل مشکل بود. ابراهیم اوغلو می گوید : نباید در روند مبارزه با وهابیت در دام تبلیغات غربی ها که سعی دارند چهره تروریستی از اسلام گرایی ارائه دهند ، افتاد . به عقیده وی ، باید کوشید تا وحدت شیعه و سنی خدشه دار نشود. شاهین حسنلی صاحب‌نظر الهیات و فعال مذهبی و امام جماعت مسجد مشهدی داداش در باکو ، خواستار قاطعیت و شدت عمل حاکمیت در برابر فعالیت وهابی ها شده است . وی بر این نکته تأکید می کند که ، جریان هایی مانند وهابیت جریان انحرافی هستند و ربطی به اهل تسنن ندارند . حسنلی معتقد است که ، طبق قانون آزادی اعتقادات دینی و وجدان در جمهوری آذربایجان فعالیت فرقه وهابی از آن جا که باعث تفرقه دینی بین مردم می شود ، قابل پیگرد قانونی بوده و دولت می تواند فعالیت این جریان ها را غیرقانونی اعلام و متوقف سازد. تهدید وهابیت برای دولت جمهوری آذربایجان در آینده نیز از دید تحلیل گران مغفول نمانده است . " یئوگنی باخرویسکی " تحلیلگر مسائل سیاسی در روسیه معتقد است ، وهابی ها در جمهوری آذربایجان در شرایط کنونی در وضعیتی نیستند که دولت باکو را با مشکل اساسی مواجه سازند و یا شرایط موجود شکل گرفته در این کشور را به هم بریزند ، ولی در آینده ایالات متحده آمریکا می تواند از اهرم وهابی ها برای تحت فشار قرار دادن دولت جمهوری آذربایجان استفاده نماید . این تحلیلگر روس همچنین معتقد است ، در شرایط کنونی در جامعه جمهوری آذربایجان قشر دیندار شیعه ، مانع بزرگی بر سر راه قدرت گرفتن وهابی ها در این کشور است. در این میان، یکی از علل افزایش فعالیت و نیروگیری وهابیت در میان مردم جمهوری آذربایجان، موانع دولت در مقابل فعالیت های سازمان های اسلامی و شیعی و بی اطلاعی آن ها از اهداف مبلغین وهابی است . بسیاری از مردم مسلمان جمهوری آذربایجان تصور می کنند با ارتباط گرفتن با گروه های وهابی ، به یادگیری اصول و احکام دین مبین اسلام مبادرت می نمایند. آن چه در این خصوص حایز اهمیت است ، ناآگاهی طیف جوان و شور و علاقه آنان به فراگیری آموزه های دینی است که ، بعضاً موجب سوءاستفاده وهابی ها از این نیاز شده است . به طور کلی ، مولفه فقر اقتصادی و فقدان اشتغال مناسب و عنصر ناآگاهی یا کم‌اطلاعی مردم از مبانی عقیدتی و اسلامی ، بهترین بستر نفوذ و تبلیغ برای وهابیت در جمهوری آذربایجان است . دامنه این نفوذ هرچه به سمت روستاها می رود ، بیشتر می گردد . اما اوضاع در شهرهای جمهوری آذربایجان برخلاف آن است . یعنی وهابی ها نمی توانند از ابزار هایی نظیر ناآگاهی از دین مبین اسلام برای نفوذ استفاده کنند و بهره مورد نظر را ببرند . طی سال های اخیر، وهابی ها هر بار که با عناوین مختلف مثل موسسات خیریه قصد نفوذ به شهرها را داشته اند ، با مقاومت و مقابله مردم و شیعیان مواجه شده اند . در حقیقت ، می توان ادعا کرد که ، این وضعیت در مناطق جنوبی جمهوری آذربایجان بسیار قدرتمندتر از مناطق شمالی این کشور است. زیرا اطلاع مردم از تعالیم شیعی در جنوب بیش از شمال است که اجازه قدرت گرفتن به جریان خطرناک وهابی را در جنوب کشور نمی دهد. با وجود این، وهابیت برای نفوذ به جنوب آذربایجان نیز تلاش جدی خود را آغاز کرده است. به باور عده‌ای از ناظران آگاه، وهابیت در مناطق جنوبی، طی سال های اخیر با برنامه ‌ریزی هدفدار عمل کرده و توانسته است ، تعداد قابل توجهی از شیعیان ناآگاه را جذب کند . طی سال های اخیر با مانع تراشی‌های باکو، طلاب کمی از مناطق جنوبی برای تحصیل به ایران اعزام شده اند و همین امر باعث شده است که ، مبّلغ کافی در این مناطق حضور نداشته باشد و افرادی  از آگاهی دینی زیادی برخوردار نیستند ، به سادگی جذب وهابیت می شوند . از دید این عده از ناظران، افرادی که به هر حال تحت تأثیر تفکر وهابی قرار گرفته اند، نهایتاً با هدایت مراکز وهابی به خرابکاری و ویرانگری سوق داده خواهند شد. گفته می شود یکی از روش های جدید وهابیت این است که با استفاده از فقر مردم ، زمین های کشاورزی آنان را می خرند و سپس به خود آن ها تحویل می دهند و همین ارتباط میان آنان موجب تبلیغ وهابیت می شود . به عنوان مثال ، در جلیل آباد ، ماساللی و یاردیملی زمین های زیادی توسط وهابیون وابسته به عربستان خریداری و تحویل کشاورزان شده است. آنان هر بار که به دیدار کشاورزان می روند ، مبالغی پول و ارزاق به همراه دارند که نقش زیادی در جذب آن ها داشته است. هرچه به سمت مناطق فقیرتر و روستایی نشین می رویم ، میزان نفوذ وهابیت بیشتر می شود . یعنی در واقع، فقرا آمادگی پذیرش هر نوع تفکر به نام دین را دارند و تا مادامی که مبلغین و تحصیلکرده های شیعه در آن حوزه به طور جدی حضور نداشته باشند ، میزان جذب آنان به سمت وهابیت هر روز بیشتر می شود .