IRIB World Service

در قسمت نهم از برنامه پناه جویان افغانستانی در ایران، فعالیت های ستاد مشارکت ایران در بازسازی افغانستان را بررسی خواهیم کرد.

از زمان تجاوز نظامی آمریکا به افغانستان تا زمان حاضر، که در ظاهر به دوره آزاد شدن این کشور از چنگ طالبان و شروع دوره بازسازی و توسعه این کشور شهرت دارد، مساله پناه جویان افغانستان هنوز حل نشده است. در این دوره، جمهوری اسلامی ایران ضمن تداوم رسیدگی به پناه جویان افغانستان، با تشکیل ستاد ویژه ای برای مشارکت در بازسازی افغانستان، نقشی اساسی در این عرصه و نیز آموزش و تربیت نیروی تحصیل کرده مورد نیاز این کشور داشته است. 

بر اساس اعلام اداره کل امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور ایران حدود سه میلیون اتباع خارجی مجاز و غیر مجاز در ایران اقامت دارند. در آخرین سرشماری رسمی  جمهوری اسلامی ایران، که در سال 1390هجری شمسی (2011م) انجام شد، اطلاعات نزدیک به یک میلیون و پانصد هزار نفر تبعه افغانستانی در ایران ثبت شد. در تلاش های بعدی، ثبت و آمایش اطلاعات تا حدود دومیلیون و 300 هزار نفر از اتباع افغانستانی مقیم ایران را در بر گرفت، که برای همه ی این جمعیت، کارت شناسایی صادر شده است. این اتباع در ایران، به عنوان پناهجویان مجاز شناخته شده و تقریبا از تمامی حقوق شهروندی در ایران به جز حق رأی دادن، برخوردار بوده اند. برای نمونه، در سال 1393 هجری شمسی (2014م) سرانه تخصیص یافته برای تحصیل دانشجویان پزشکی افغانستانی پناهجو در دانشگاه های علوم پزشکی ایران برای هر یک از دانشجویان پسر یا دختر سالیانه  170 میلیون ریال بوده است. در همین سال، سرانه تخصیص یافته تحصیلی برای دانشجویان افغانستانی مقطع دکترای غیر پزشکی در ایران، برای هر یک از دانشجویان پسر یا دختر سالیانه 80 میلیون ریال  بوده است.

در سال 1393 (2014م) همچنین سرانه تخصیص یافته تحصیلی ایران برای دانشجویان افغانستانی مقطع کارشناسی ارشد، سالیانه  40 میلیون ریال و سرانه تحصیلی دانشجویان مقطع کارشناسی، سالیانه 20 میلیون ریال بوده است. همچنین سرانه تخصیص یافته تحصیلی ایران برای دانش آموزان افغانستانی در مقاطع مختلف دخترانه و پسرانه  18 میلیون ریال بوده است. در همین حال، سرانه تخصیص یافته تحصیلی ایران برای تحصیل پناهجویان افغانستانی در مراکز آموزش های فنی و حرفه ای ایران نیز مبلغ 12 میلیون ریال و سرانه تخصیص یافته برای تحصیل افراد بزرگسال افغانستانی درمراکز نهضت سوادآموزی ایران 10 میلیون ریال، بوده است. جمهوری اسلامی ایران علاوه بر تامین این هزینه ها برای تحصیل دانش آموزان، دانشجویان و سوادآموزان مهاجر افغانستانی، برای هر نفر ازآنها 6 میلیون ریال دیگر به عنوان  سرانه هزینه های بهداشتی و درمانی در سال 1393 بودجه تخصیص داده است.

همانطور که پیشتر اشاره شد، تجاوز نظامی آمریکا به افغانستان که به بهانه مبارزه با تروریسم و نابودی حکومت طالبان صورت گرفت، خود موجب تداوم درگیری و ناامنی و لاینحل ماندن مشکلات پناهجویان برای بازگشت به کشورشان شد. این شرایط دولت ایران را بر آن  داشت تا با تشکیل ستاد افغانستان در وزارت امور خارجه خود هماهنگی و هم افزایی کمک های همه نهادهای کشوری و لشکری، فعالانه در بازسازی و بهبود اوضاع داخلی افغانستان نیز مشارکت نماید. تا پیش از تشکیل این ستاد، مشارکت ایران در بازسازی افغانستان بیشتر به صورت پراکنده و داوطلبانه از سوی نهادهای دولتی و مردمی صورت می گرفت. لذا به منظور سیاست گزاری، اجرا، نظارت و هماهنگی بهتر و موثرتر در این زمینه، ستاد مشارکت در بازسازی افغانستان به ریاست معاون اول ریاست جمهوری ایران در پاییز سال1380هجری شمسی(2001م) با عضویت وزرای امور خارجه، اقتصاد، جهاد کشاورزی، کشور، رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی، رئیس بانک مرکزی  و دو تن از نمایندگان مجلس تشکیل شد. برنامه ها و وظایف این ستاد، در قالب فعالیت پنج کارگروه تخصصیِ «اقتصادی، علمی-فرهنگی- آموزشی، سیاسی، بین الملل، تلفیق و هماهنگی» تقسیم شد. مسئولیت کارگروه های اقتصادی و تلفیق و هماهنگی، به وزارت امور اقتصادی و دارایی و مسئولیت سایر کارگروه ها به معاونت های ذیربط  در وزارت امور خارجه ایران محول شد.

در پی تشکیل ستاد مشارکت ایران در بازسازی افغانستان و آغاز فعالیت کارگروه های پنج گانه آن، لایحه مشارکت جمهوری اسلامی ایران در کمک به بازسازی افغانستان نیز به پیشنهاد وزارت امور اقتصادی و دارایی در 13 مرداد 1381 هجری شمسی(4 اوت 2002 م) به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. کارگروه های ستاد مشارکت ایران در بازسازی افغانستان، نزدیک به یکصد پروژه را در قالب پروژه های اقتصادی، علمی- فرهنگی و آموزشی، سیاسی و بین المللی تعریف کرده اند. بیشتر پروژه ها در حوزه فعالیت کارگروه اقتصادی با مسئولیت تامین مالی زیر ساخت ها به ویژه در امر حمل و نقل و ارتباطات، مخابرات و برق و آب قرار داشته است. این پروژه ها در اولویت کمک های جمهوری اسلامی ایران، به بازسازی افغانستان بوده است. در مجموع 13 دستگاه و نهاد ایرانی 49 پروژه اقتصادی و زیربنایی در افغانستان را در یک دوره پنج ساله اجرا کردند. وزارت راه و ترابری جمهوری اسلامی ایران با 8 طرح عمده و هزینه یک هزار و هشتاد و دو میلیارد ریال، بزرگترین مجری مشارکت کننده در بازسازی افغانستان طی سال های 2002 تا 2007 میلادی بوده است.

همچنین در سال های 2002 تا 2007 میلادی وزارت نیروی ایران در بخش برق با اجرای 6 طرح، به مبلغ یکصد و هشتاد و یک میلیارد و پانصد و شصت و پنج میلیون ریال برای بازسازی افغانستان هزینه نموده است. در همین دوره وزارت نیروی ایران در بخش آب نیز با اجرای 4 طرح، مبلغ چهل و یک میلیارد و هفتصد و چهل میلیون ریال، در بازسازی افغانستان هزینه کرده است. همچنین وزارت جهاد کشاورزی با 18 طرح عمده به ارزش 85میلیارد ریال، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با 3 طرح به ارزش 66 میلیارد ریال، استانداری سیستان و بلوچستان با 2 طرح و هزینه 10 میلیارد ریال، شرکت خودروسازی شهاب خودرو با 1 طرح و هزینه 29 میلیارد ریال، استانداری خراسان جنوبی با 1 طرح و به ارزش پنج میلیارد و پانصد میلیون ریال، سازمان بهزیستی با 1طرح  به ارزش 6میلیارد ریال، هلال احمر جمهوری اسلامی ایران با1 طرح با هزینه 1میلیارد ریال، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با 2 طرح با هزینه 5میلیارد ریال، منطقه آزاد چابهار با یک طرح با هزینه 1میلیارد ریال وشرکت خدمات ماشین های محاسب الکترونیکی با1طرح با اعتبارات تخصیصی به میزان چهارمیلیارد و پانصد میلیون ریال در بازسازی افغانستان ایفای نقش کرده اند. 

کارگروه علمی - فرهنگی و آموزشی ستاد مشارکت ایران در بازسازی افغانستان، با انجام حدود 30 طرح و صرف اعتبارات دریافتی به میزان یکصد و شصت و هشت میلیارد و پانصد میلیون ریال، در مشارکت و بازسازی افغانستان نقش داشته است. کارگروه بین الملل با انجام 6 طرح و صرف اعتبارات به میزان 20 میلیارد ریال و کارگروه سیاسی با انجام 17 طرح و هزینه 105 میلیارد ریال، مشارکت فعالی در بازسازی و توسعه افغانستان داشته اند. لذا در سال های 2002 تا 2007 میلادی ایران، درمجموع با اجرای 102 طرح کلان، در 4 بخش اقتصادی، علمی-آموزشی، سیاسی و بین الملل نقش موثری در پیشبرد طرح های بازسازی و توسعه افغانستان داشته است. 

کمک های جمهوری اسلامی ایران به بازسازی افغانستان در مقایسه با برخی کشورها، و سازمان ها ی بین المللی  و بانک جهانی در دوره 5 ساله 1381 لغایت 1385 هجری شمسی برابر با سال های 2002 لغایت 2007 میلادی، نه تنها نقش بارز و برجسته ایران را در این عرصه نشان می دهد، بلکه همچنین بیانگر اهمیت ثبات و پیشرفت اقتصادی افغانستان برای تهران است. در دوره پنج ساله مذکور، بانک جهانی به نمایندگی از جامعه بین الملل فقط  پانصد و پنجاه و سه میلیون و سیصد هزار دلاربرای بازسازی افغانستان هزینه نموده  است. این در شرایطی است که دولت ایران در دوره پنج ساله 2002 تا 2007 میلادی، به تنهایی دویست و پنجاه و چهار میلیون دلار کمک نقدی برای بازسازی کشور افغانستان در اختیار دولت کابل گذاشته است. در این مدت ترکیه فقط نه میلیون و دویست هزار دلار، روسیه شصت میلیون دلار، چین هفتاد و پنج میلیون دلار، پاکستان یکصد و پنج میلیون دلار و ژاپن یکصد و سی میلیون دلار در اختیار دولت افغانستان قرار داده اند.

دکتر رحمانی فضلی وزیر کشور ایران در سخنرانی به مناسبت سالروز ملی استقلال افغانستان که در محل سفارت افغانستان در تهران برگزار شد، اظهار داشت: جمهوری اسلامی ایران طی یک دهه گذشته، با تخصیص حدوداً سیصد و هفتاد میلیون (۳۷۰ میلیون ) دلار، در عرصه های مختلف بازسازی افغانستان و از جمله " راه سازی "، " بهداشت "، " آموزش و توسعه منابع انسانی " مشارکت نموده است. وی گفت: ایران آمادگی دارد با همراهی جامعه بین المللی و کشورهای منطقه، برای ارائه کمک‌های توسعه ای و فنی، و نیز در جهت مبارزه با مواد مخدر و تروریسم و دستیابی به توسعه پایدار، با دولت افغانستان همکاری نماید. 

مجموع موارد ذکر شده نشان می دهد که ایران با توجه به اشتراکات گسترده تاریخی، فرهنگی و دینی با افغانستان مصمم است همچنان در بازسازی این کشور مشارکت فعال داشته باشد.  قبل از سال 2001م  مشارکت ایران عمدتا به صورت پراکنده از سوی ارگان های دولتی و همچنین نهادهای مردمی و غالبا از منابع و اعتبارات خودشان صورت می گرفت،اما با تاسیس ستاد مشارکت در بازسازی افغانستان به ریاست معاون اول ریاست جمهوری ایران ، کمک های توسعه ای ایران به افغانستان وارد مرحله جدیدی شد. از آنجا که هدف اصلی کمک های جمهوری اسلامی ایران، انجام پروژه های زیربنایی و زیرساختی در افغانستان می باشد، بیشتر کمک ها  در بخش های اقتصادی و عمرانی هزینه شده است.