IRIB World Service

مجموعه برنامه "پناه جویان افغانستانی در ایران " به تعداد 13 قسمت، از پژوهش "بررسی ابعاد مختلف کمک های جمهوری اسلامی ایران به مهاجران و پناه جویان افغانستانی"، که توسط واحد پژوهش های کاربردی انجام شده، برای تولید برنامه در رادیوهای برون مرزی صدا و سیما بویژه رادیوهای دری و پشتو استخراج و تنظیم شده است.

شاید در نگاه اول، تفاوت چندانی در معنا و مفهوم واژه ها و اصطلاحاتی مثل پناه ‌جو، مهاجر، پناهنده و آواره به چشم نیاید، اما از لحاظ شکلی، حقوقی، زمانی، مکانی، سیاسی، فرهنگی و همچنین از منظر دولت‌ ها و نهادهای بین ‌المللی، تفاوت‌ های بنیادین و البته ظریفی بین این واژه ها وجود دارد. از لحاظ حقوقی، زمانی مهاجرت یک فرد قانونی تلقی می گردد که او دارای مجوز ورود و اقامت از طرف کشور میزبان باشد. بنابراین، مهاجرت غیر قانونی هم، مهاجرتی است که فرد مجوز ورود به یک کشور را نداشته، یا اینکه تاریخ مجوز اقامت او در آن کشور به پایان رسیده باشد.

پدیده مهاجرت مردم افغانستان به کشورهای مختلف شامل همسایه بزرگ این کشور یعنی جمهوری اسلامی ایران، یکی از اشکال مهاجرت بین‌المللی شناخته می شود. طی حدود چهار دهه اخیر، ورود مهاجرین افغانستانی به کشورهای میزبان، پیامدهای مختلف سیاسی، امنیتی، اجتماعی و اقتصادی داشته است، که در این میان، جمهوری اسلامی ایران به صورت گسترده تر و بیش از سایر کشورها در گیر پدیده مهاجرت و مسائل مهاجرین افغانستانی بوده است. در این مدت، ایران به دلایل مختلف از جمله رویکرد اسلامی "امت محوری" و نگاه انسان دوستانه، اشتراکات فرهنگی - زبانی و مرز مشترک طولانی با افغانستان؛ و علیرغم آنکه خود با مشکلات ناشی از جنگ تحمیلی هشت ساله عراق و تحریم های اقتصادی فزاینده آمریکا روبرو بوده،  از بیش از سه میلیون (3/000/000) نفر پناهجوی افغانستانی میزبانی کرده و خدمات مختلفی را برای کاهش آلام و رنج ‌های آنان ارائه داده است.

 مسئله مهاجرت و جابجایی های جمعیتی در جهان در یکی دو قرن اخیر، به موازات پیشرفت امکانات و تسهیلات حمل و نقل و ارتباطات از یک سو، و گسترش و شدت صدمات جنگ ها و  درگیری ها  بر غیرنظامیان با  پیشرفته تر شدن تسلیحات مرگبار  و همچنین بحران های اقتصادی از سوی دیگر، ابعاد و پیامدهای بسیار متنوع و متفاوتی نسبت به دوران گذشته یافته است. با تشدید این روند، امروزه جهان شاهد افزایش روزافزون جابجایی و مهاجرت جمعیتی در ابعاد و اشکال تازه با پیامدهای گسترده و عمیق، نظیر جابجایی های اجباری، آوارگی و پناهندگی و پناهجویی جمعیتی است. اگر در نیمه اول قرن بیستم، مسئله پناهجویی و مهاجرت جمعیتی ناشی از دو جنگ جهانی عمدتا اروپا را تحت تاثیر قرار داد، از آن پس کشورهای در حال توسعه نیز به طور فزاینده ای با این پدیده  مواجه شدند.

زمان آغاز تلاش های جدی بین المللی برای سامان بخشیدن به پدیده ی پناهندگی و تعیین حقوق پناهندگان و تضمین حمایت جهانی از کسانی که از حقوق اولیه انسانی در کشور خود برخوردار نیستند را می توان پس از پایان جنگ جهانی اول دانست. اما این تلاش ها بیش از سه دهه بعد، و شش سال پس از پایان جنگ دوم جهانی، به ثمر نشست که منجر به تصویب «کنوانسیون مربوط به وضعیت پناهندگان» در سازمان ملل در 28 جولای سال1951میلادی شد. در همان حال، به موازات مسائل حقوقی، وضعیت پناهندگان و مهاجرت ها، از جنبه جامعه شناسی و جمعیت شناسی نیز مورد بررسی صاحب نظران قرار گرفت، که ارائه توضیحات علمی و  تعاریف دقیق تری از انواع جابجایی های جمعیتی را در پی داشت. بر پایه این تعاریف، واژگانی نظیر پناهجو، پناهنده، مهاجر و آواره، معنا و مفهوم متفاوتی دارند. 

از لحاظ شکلی، به جابجایی افراد، چه به صورت انفرادی و چه به صورت خانواری، "مهاجرت فردی" گفته می شود. ولی "مهاجرت گروهی" به معنای جابجایی انبوهی از انسان ها می باشد. از نظر خواست و اراده نیز، "مهاجر" کسی است که با اراده و انتخاب آزاد خود به کشور دیگری می رود. اما  "مهاجرت اجباری" و "آوارگی" یا "پناهجویی"، مهاجرتی است که در آن عنصر اجبار وجود دارد. این اجبار بر اثر عوامل مختلف از جمله تهدید حیات، شامل عوامل طبیعی یا انسانی نظیر جنگ، بلایای طبیعی ، خطرهای شیمیایی یا هسته‌ای و قحطی و گرسنگی، ایجاد می شود. به عبارت دیگر، واژه مهاجرت از لحاظ بین المللی به انواع حرکت های  جمعیتی بین قلمروها گفته می شود که منجر به تغییر دائم یا نیمه دائم مکان سکونت شود.

مهاجرت، تقسیم بندی ها و اشکال دیگری نیز، مانند مهاجرت های قطعی، بازگشتی، داخلی و خارجی دارد. از لحاظ زمانی، مهاجرت‌ هایی «قطعی» هستند که مهاجران در آن قصد یا امکان بازگشت به محل قبلی خود را ندارند. مهاجرت ‌های «بازگشتی» نیز به مهاجرت با ‌قصد بازگشت شخص به وطن یا محل قبلی ‌اش اشاره دارد که در این نوع مهاجرت، فرد مهاجر یک سال یا بیشتر در کشور میزبان باقی می ماند. مهاجرت بازگشتی می‌تواند اختیاری یا غیر اختیاری باشد. «مهاجرت داخلی»، به هر گونه جابجایی دائمی یا نیمه دائمی محل اقامت افراد در داخل قلمرو جغرافیایی یک کشور اطلاق می شود. «مهاجرت خارجی» نیز به تغییر محل زندگی از کشوری به کشور دیگر، گفته می شود. بدین ترتیب مهاجرت، طیف وسیعی از جابجایی ها، از "مهاجرت اختیاری" گرفته تا "آوارگی" را شامل می شود.

 از مهم‌ترین دلایل آوارگی، وقوع جنگ و خشونت در کشور مبدأ است. به دلیل اهمیت حفظ جان انسان ‌ها، آوارگان مهاجر یا پناهجویان، تحت حمایت حقوق بین‌الملل از جمله «کنوانسیون 1951 مربوط به وضعیت پناهندگان»  هستند. بر پایه همین حقوق، اگر در نقطه‌ای از کشوری، درگیری وجود دارد که بر اثر آن، عده‌ای از افراد مجبور به مهاجرت می شوند، می‌توان به این افراد، صفت پناهجو یا آواره را اطلاق نمود. از این منظر، اتباع افغانستانی مقیم جمهوری اسلامی ایران، پناهجو هستند که تحت حمایت حقوق بین ‌الملل و قوانین ایران قرار دارند. مضافا آن که، جمهوری اسلامی ایران براساس رویکرد اسلامی و برادرانه خود، سعی مضاعفی در کاستن از رنج آوارگی برای مهاجران افغانستانی داشته است.

در این خصوص، دکتر نصیر احمد نور سفیر افغانستان در تهران در سال 1392هجری شمسی (2013میلادی ) با اشاره به میزبانی ایران از بیش از سه میلیون مهاجر افغانستانی طی چهار دهه اخیر، می گوید: «خدماتی که جمهوری اسلامی ایران به مهاجران ارائه می‌کند در نوع خود بی‌ نظیر است. خدماتی که در ایران به مهاجران ارائه می‌ شود، نشان دهنده روحیه نوع‌ دوستی و احساس مسوولیت ایران در قبال مردم جهان است. صدور مجوز برای ورود و خروج قانونی مهاجران افغانستانی ، نقش مهمی در توسعه اقتصادی و تقویت امنیت مرزی و روابط دو ملت ایران و افغانستان خواهد داشت. زیرا، ایران و افغانستان مکمل همدیگر هستند. »