IRIB World Service

در قسمت سیزدهم و برنامه پایانی / تبعات سیاسی و امنیتی مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه را بررسی خواهیم کرد.

حضور میلیون­ ها مهاجر کاری از منطقه آسیای مرکزی در روسیه نقش بسیار مهمی در حفظ روابط سیاسی نزدیک و سنتی کشورهای این منطقه با مسکو در سطح دو جانبه ، چند جانبه و نیز در سطح سازمان ­های منطقه­ ای مانند جامعه همسود ، سازمان پیمان امنیت دسته جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا ایفاء نموده است.در واقع، مهاجرت یکی از ابزارهای مهم فدراسیون روسیه برای حفظ هژمونی سنتی مورد نظر خود در منطقه آسیای مرکزی و حفظ کشورهای این منطقه در مدار سیاست خارجی روسیه بوده است. هر چند در گذشته دولت های آسیای مرکزی از این­که کارگران به دیگر کشورها بروند خرسند بوده و مهاجرت نیروی کار را نوعی فرصت برای کنترل رکود اقتصادی کشور و دفع بی ­ثباتی سیاسی داخلی می ­دانستند، اما در شرایط کنونی تعداد قابل توجهی از مهجران کاری در حال بازگشت به آسیای مرکزی هستند. این امر می ­تواند پیامدهای سیاسی و اجتماعی به دنبال داشته باشد. در واقع در شرایط کنونی انتظار می‌ رود بیش از یک ‌چهارم از مهاجران کاری کشورهای آسیای مرکزی در روسیه، به خانه‌ هایشان برگردند و بازگشت صدها هزار نیروی جوان بیکار به این کشورهای دارای اقتصاد ناتوان­، یکی از دلایل اصلی نگرانی مقامات آسیای مرکزی می‌ باشد.

بحران اقتصادی در روسیه موجب تغییر رویکردهای این کشور به مهاجران شد. پس از بحران اقتصادی سال 2008 میلادی و افت شدید قیمت نفت، اقتصاد روسیه سقوط ناگهانی را تجربه کرد. دولت های منطقه تلاش می­ کنند تا راه حلی برای حل مشکل مهاجرین بیکار و کاهش فشارهای سیاسی ناشی از این امر بیابند. بنظر می رسد بازگرداندن تعداد قابل توجهی از مهاجرین کاری آسیای مرکزی،  به نوعی اهرم فشار سیاسی مسکو بر کشورهای آسیای مرکزی در جهت ورود سریع­ تر آنها به اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز هست. در منطقه آسیای مرکزی تنها دو کشور قرقیزستان و قزاقستان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا هستند و لذا روسیه از اهرم مهاجرین کاری جهت اعمال فشار بر کشورهایی مانند تاجیکستان و ازبکستان جهت الحاق به این اتحادیه به عنوان یکی از مهم­ترین سازمان­ های منطقه­ ای روس­یه محور استفاده می نماند.

عوامل،زمینه ­ها و پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی پدیده مهاجرت کاری که در قسمت های قبلی این برنامه ذکر گردید، از جمله احساس تنهایی و دوری از خانواده و بستگان، بحران هویت و آشفتگی فردی و اجتماعی، احساس حقارت و تبعیض به عنوان غیرخودی و شهروند درجه دوم، سطح پایین دستمزدها، بد رفتاری و سوء استفاده کارفرمایان روس ، عدم برخورداری از منزلت و شأن اجتماعی مناسب و عدم توانایی در انطباق­ پذیری با فرهنگ جدید، در مجموع شرایطی را فراهم می ­آورد که  افراد مهاجر را به شدت درگیر بحران هویت و انطباق با محیط کرده است. برخی از این افراد با هدف کسب هویت و منزلت اجتماعی و یا انتقام جویی، جذب گروه­ های افراطی و تروریستی می ­شوند. به همین دلیل است که جامعه مهاجرین کاری آسیای مرکزی در شهرهای روسیه تبدیل به یکی از کانون ­های اصلی جذب نیرو از سوی گروه ­های تکفیری-تروریستی مانند داعش شده است.

به عبارتی دیگر، اکثریت عوامل قرقیزی و ازبکی حوادث تروریستی سن پترزبورگ و استکهلم در هنگام ترک قرقیزستان و ازبکستان عضو گروه­ های تروریستی نبوده ­اند و شرایط زندگی در روسیه آن­ها را به سمت این گروه­ ها سوق داده است. تعدادی از دیگر شهروندان آسیای مرکزی نیز در طول اقامت خود به عنوان مهاجرین کاری در روسیه، جذب گروه­ های تروریستی می­ شوند. این افراد به خاطر نبود چشم­ اندازی برای آینده سرگردانند و به خاطر سرکوب در کشورهای خود و تبعیض و شرایط سخت زندگی در روسیه، با وعده یک زندگی خوب جذب گروه تروریستی- تکفیری داعش می ­‌شوند.

مطالعات نشان می دهد که مهاجران کاری آسیای مرکزی در روسیه اغلب هنگامی که در یک بحران مالی قرار دارند، به استخدام گروه های افراطی وتروریستی در می­‎ آیند. وعده یک زندگی بهتر و پرداخت 500 تا 1000 دلار در ماه، مهاجران آسیای مرکزی را متقاعد به پیوستن به داعش می ‎­سازد. مهاجران اغلب با وعده کار خوب یا تحصیل در یکی از کشورهای همسایه مانند ترکیه، جذب  گروه های تروریستی مانند داعش می شوند. شبکه های مجازی نقش مهمی در فرآیند جذب آنها توسط گروه های تروریستی ایفاء می ­نماید.آندری نویکوف، رئیس مرکز ضد تروریسم کشورهای مستقل مشترک‌ المنافع نیز بر نقش مهم و تأثیرگذار شبکه­ های اجتماعی و فضای مجازی بر شناسایی، عضوگیری و سازماندهی مهاجرین کاری آسیای مرکزی در روسیه از سوی گروه ­های افراطی و تروریستی مانند داعش تأکید می­ کند و معتقد است:

 سازمان‌های امنیتی کشورهای همسود یا همان سی. آی. اس در حال حاضر به شکل جدی در زمینه بررسی تهدیدات حوزه اطلاع‌رسانی و فضای مجازی در حال فعالیت هستند. این نگرانی‌ها به دلیل این است که شهروندان آسیای مرکزی که برای یافتن کار از کشورهای خود خارج می­ شوند، اغلب قربانی استخدام در گروه تروریستی داعش می‌شوند. افراط‌ گرایان با استفاده از روش‌ های جدید جنگ روانی، افراد را طی یک دوره نسبتا کوتاه، شست‌وشوی مغزی می‌دهند و سرویس‌های اطلاعاتی و امنیتی کشورهای مستقل همسود نگرانی‌های زیادی بابت این روند دارند. تحقیقات منابع امنیتی نشان می ­دهد که اعضای یک گروه تروریستی از استان «اوش» در قرقیزستان که قصد کشتن 5 نفر و چند حمله تروریستی در این کشور را داشتند، از طریق شبکه‌های اجتماعی در طول مهاجرت کاری خود به قزاقستان انتخاب شده بودند .

 جامعه بزرگ مهاجرین کاری ازبک و مهاجران کاری تاجیک و قرقیز در روسیه به صورت جدی در معرض عضویت در گروه­ های تروریستی و افراطی قرار دارند و یکی از کانون­ های مهم جذب گروه­ های افراطی به ویژه داعش محسوب می ­شوند. در میان تروریست های داعش، ازبک‌ هایی حضور دارند که عمدتا بومیان دره فرغانه هستند. تعدادی از ساکنان دره فرغانه پس از فروپاشی شوروی بدلایلی نظیر رویکرد اشتباه دولتها در برخورد یکسان با گروه های اسلامی میانه رو و رادیکال و فعالیت حزب ممنوع شده التحریر، به سرعت جذب گروه ­های افراطی شدند. حوادث تروریستی در سوم آوریل سال2017میلادی در سن پترزبورگ و هفتم آوریل همان سال در استکهلم  نشان داد که گروه داعش و سایر گروه­ های تروریستی فعال در عراق و سوریه در پی شکست­ های متعدد و از دست دادن سرزمین­ های تحت کنترل، توجه بیشتری به سایر مناطق از جمله روسیه نشان داده­ اند. آنها تلاش دارند برای فعالیت های تروریستی خود در افغانستان و لیبی، نیرو بویژه از میان کشورهای آسیای مرکزی و روسیه جذب کنند. در چنین شرایطی، حضور جامعه مهاجرین کاری آسیای مرکزی که بنا به دلایل مختلف فردی، اجتماعی و اقتصادی برخی از آنها دارای احساسات ضد روسی هستند، زمینه و ظرفیت مناسبی را در اختیار داعش برای عضوگیری و سازماندهی حملات تروریستی در شهرها و مناطق مختلف روسیه قرار داده است.

واقعیت این است که پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه یک پدیده چند بعدی و دارای آثار، نتایج و پیامدهای مثبت و منفی مختلفی در حوزه اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی است. بحران اقتصادی روسیه  و به تبع آن اعمال محدودیت­ های جدید علیه مهاجران از سوی مسکو، حوادث تروریستی در این کشور و افزایش عضویت مهاجرین کاری آسیای مرکزی در گروه­ های تروریستی مانند داعش موجب توجه هرچه بیشتر رسانه­ ها، افکار عمومی و سرویس­ های امنیتی روسیه و کشورهای آسیای مرکزی به تبعات  پدیده مهاجرت کاری شده است. اما با وجود برداشت­ های منفی که در رابطه با این پدیده ایجاد شده است، در ارزیابی واقع بینانه و جامع ­نگر، تمامی ابعاد و پیامدهای مثبت و منفی  مهاجرین کاری آسیای مرکزی در روسیه باید به صورت توامان مورد توجه و تحلیل قرار گیرد تا درک مناسبی از این پدیده پیچیده و چندلایه حاصل شود.