IRIB World Service

در قسمت پنجم برنامه وضعیت مهاجرت کاری از ازبکستان به روسیه را بررسی خواهیم کرد.

جمهوری ازبکستان با مساحت جهار صد و چهل و هشت هزار و نهصد و هفتاد و هشت ( ٤٤٨ هزار و ٩٧٨ ) کیلومتر مربع ، چهل و دومین کشور پهناور جهان است که  از غرب و شمال با قزاقستان­، از شرق با قرقیزستان و تاجیکستان و از جنوب با ترکمنستان و افغانستان همسایه است. در واقع از نظر جغرافیایی، ازبکستان در مرکز آسیای مرکزی قرار دارد و تنها کشور این منطقه است که با هر چهار کشور آسیای مرکزی دارای مرز مشترک است.

درسال 2015 میلادی جمعیت ازبکستان در حدود سی میلیون (٣٠ ) میلیون نفر برآورد شده است، که از این نظر، ازبکستان پرجمعیت­ ترین کشور آسیای مرکزی به شمار می ­رود. همچنین قوم ازبک یکی از بزرگ­ترین اقلیت­ های قومی در روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و نیز افغانستان به شمار می­ روند که این امر نیز ویژگی خاصی به کشور ازبکستان بخشیده است. نظام سیاسی ازبکستان، یکی از اقتدارگراترین ساختارهای سیاسی منطقه آسیای مرکزی است. اقتصاد ازبکستان از شرایط نسبتاً مناسبی برخوردار است و ازبکستان دومین اقتصاد منطقه آسیای مرکزی پس از قزاقستان به شمار می­ رود. تولید و صادرات گاز طبیعی و پنبه، نقش اصلی را در اقتصاد ازبکستان ایفاء می ­کنند. با این وجود، شکل­ گیری اقتصاد رانتی، گسترش فساد اقتصادی و وجود شبکه قدرتمند رانت و الیگارشی وابسته به نهادهای قدرت و نیز توزیع نامناسب ثروت در سطح کشور موجب شده است ازبکستان با چالش­ های بسیار مهمی در زمینه ایجاد اشتغال و تأمین سطح مناسب و اولیه امکانات معیشتی و رفاهی به ویژه برای نسل جوان مواجه شود.  این موضوع بر شکل­ گیری و تقویت روند مهاجرت کاری از ازبکستان به دو کشور قزاقستان و روسیه بسیار تأثیرگذار بوده است.

مقصد اصلی و سنتی مهاجرین کار ازبکستان روسیه می باشد. طبق آمار اداره فدرال مهاجرت روسیه، بیش از دو میلیون و دویست هزار نفر از شهروندان ازبکستان تا ژانویه سال ٢٠١٥ میلادی در روسیه حضور داشته­ اند که بیش از ٨١ درصد آنان در شرایط سنی اشتغال قرار داشته اند. آمارهای جدید نشان می­ دهد که بیش از یک میلیون و پانصد هزار نفر ازبک تا اول فوریه سال ٢٠١٧ میلادی وارد روسیه شده­ اند. ورود این حجم عظیم از مهاجرین ازبک به روسیه و اشتغال آن­ ها در بخش­ های مختلف اقتصاد این کشور، موجب انتقال میزان قابل توجهی از درآمدها به داخل ازبکستان شده است. طبق آمار سال ٢٠١٦ میلادی، بیش از دو میلیارد و هفتصد هزار دلار از طریق مهاجرین ازبک ساکن روسیه به داخل ازبکستان منتقل شده است که به طور متوسط برای هر مهاجر در حدود دویست و هفتاد و نه دلار (٢٧٩ دلار) شده است. بررسی­ ها نشان می­ دهد که میانگین سنی مهاجران ازبک به تدریج کاهش یافته است، چنانچه در فاصله  سال­ های ٢٠٠٠ تا ٢٠١٠ میلادی،  میانگین سنی مهاجران به زیر ٢٩ سال کاهش پیدا کرده و این میزان طی یک دهه یاد شده از ٢٥ درصد به ٤٠ درصد افزایش یافته است که این امر به معنی مهاجرت هر چه بیشتر جوانان ازبکستان به فدراسیون روسیه است.

البته طبق مقرراتی که از سوی دولت روسیه و با هدف نزدیکی هر چه بیشتر قوانین کار و مهاجرت با استانداردهای بین ­المللی صورت گرفته است، تنها افراد بالای ١٨ سال می ­توانند متقاضی مهاجرت کاری به روسیه شوند که این امر می ­تواند مانع ورود نوجوانان زیر ١٨ سال ازبکستان به بازار کار روسیه شود. همچنین عدم عضویت ازبکستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز موجب شده است این کشور نتواند تسهیلاتی مشابه قزاقستان و قرقیزستان برای انتقال راحت ­تر و سریع­ تر مهاجران و متقاضیان کار به روسیه را دریافت کند. طبق توافقات صورت گرفته میان مسکو و تاشکند، وزارت امور داخلی ازبکستان موظف به بررسی سوابق امنیتی متقاضیان مهاجرت به روسیه است.  تنها افرادی که فاقد سوابق امنیتی و قضایی هستند، مجاز به ثبت نام و مهاجرت به روسیه می­ باشند. این امر با توجه به تحرکات گروه تروریستی داعش در آسیای مرکزی و حوادث تروریستی در روسیه به ویژه در سن پترزبورگ از اهمیت و حساسیت مضاعفی نیز برخوردار شده است. 

«الکساندر کنیازف» پژوهشگر ارشد انستیتوی شرق‌شناسی آکادمی علوم روسیه معتقد است: بخش قابل توجه شهروندان امروزه ازبکستان را افرادی تشکیل می دهند که به ایده های مخرب افراطی بی تفاوتند. آنچه که برای ازبکستان یک تهدید عمده را در بر می گیرد، مهاجرت کاری غیر قانونی جوانان این کشور می باشد که غالبا از سواد کافی برخوردار نیستند. زیرا زمانی که آنها به کشور خارجی سفر می کنند تحت تاثیر ایده های مخرب قرار می گیرند. در حال حاضر مقامات ازبک به منظور حل و فصل این مشکل به عنوان تنها کشور منطقه آسیای مرکزی سیستم دولتی پذیرش شهروندان برای کار در خارج از کشور را راه اندازی کرده اند. در این زمینه ازبکستان با طرف روسی توافقنامه ای به امضاء رسانده است. در بیش از 10 شهر روسیه نمایندگی های خدمات مهاجرت، کنسول گری و نهادهای ذیربط دیگر ازبکستان افتتاح شده است.  به این ترتیب کشوری که مهاجران کاری را می پذیرد از افزایش جرم و جنایات در میان مهاجران رنج نخواهد برد و از سوی دیگر خود مهاجران از نظر اجتماعی و حقوقی تحت حمایت قرار خواهند گرفت.

بحران اقتصادی روسیه و تحریم­ های غرب و کاهش ارزش واحد پولی روبل و نیز عدم عضویت ازبکستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا محدودیت­ هایی را برای ورود مهاجرین کار از ازبکستان به روسیه ایجاد نموده است. این عوامل باعث توجه دولت تاشکند به سمت دیگر کشورهای مهاجر پذیر شده است. طبق آمار منتشر شده مطبوعات رسمی ازبکستان از سال ٢٠٠٧ تا سال 2018میلادی کره جنوبی پذیرای بیش از ٢٧ هزار ازبک در بخش ­های خدماتی و کارخانه های صنتی شده است. ترکیه نیز به یکی دیگر از مقصدهای مهم مهاجران ازبک تبدیل شده است. در حال حاضر بیش از ٥٠ هزار مهاجر ازبک در ترکیه زندگی می ­کنند. با توجه به بهبود مناسبات ترکیه و ازبکستان پس از درگذشت اسلام کریم­ اف رییس جمهور سابق ازبکستان، پیش­ بینی می­ شود تعداد مهاجران ازبک در ترکیه افزایش نیز یابد.

   در مجموع، مهاجرت نیروی کار از ازبکستان به روسیه یکی از مهم­ترین الگوهای مهاجرت در منطقه آسیای مرکزی به شمار می ­رود. بیش از نیمی از جمعیت ٣٠ میلیونی ازبکستان را هرم سنی بین ٢٥ تا ٥٤ سال تشکیل می­ دهد که به روشنی گویای حجم بسیار بالای نسل جوان و میانسال متقاضی کار و درآمد در این کشور است. در چنین شرایطی، مهاجرت به خارج از کشور به طور مشخص روسیه و نیز قزاقستان، یکی از گزینه­ های شهروندان ازبکستان برای دست­یابی به شغل و کسب درآمد است. این روند به دلیل کاهش فشارها و مطالبات اجتماعی و اقتصادی شهروندان ازبکی، مورد حمایت دولت ازبکستان نیز است و دولت این کشور، هدایت این فشارها و مطالبات به خارج از کشور را گامی در جهت تداوم حاکمیت خود می داند.