IRIB World Service

در قسمت سوم برنامه عوامل و زمینه های سیاسی و اقتصادی در شکل گیری پدیده مهاجرت کاری در آسیای مرکزی را بررسی خواهیم کرد

پیشینیه اجتماعی و جغرافیایی آسیای مرکزی یکی از عوامل بروز شکل گیری پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه می باشد. از دیگر عوامل بروز شکل گیری پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه می توان از زمینه های سیاسی و اقتصادی نام برد، که در این برنامه قصد داریم به آن بپردازیم. عوامل و زمینه­ های سیاسی تأثیرگذار بر شکل­ گیری و تداوم پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه را می­ توان از دو جنبه مورد توجه قرار داد. یکی شرایط و فضای سیاسی و امنیتی داخلی حاکم بر کشورهای آسیای مرکزی است. یعنی وجود حاکمیت­ های اقتدارگرا و کشمکش­ های داخلی با دلایل قومی، مذهبی و احساس تبعیض و عدم امنیت و امید به زندگی و آینده روشن که در مجموع زمینه­ ها و انگیزه­ هایی را برای بسیاری از شهروندان کشورهای آسیای مرکزی به ویژه نسل جوان برای مهاجرت به روسیه ایجاد می­ کند.

دومین عامل، مربوط به کوشش­ های دولت روسیه برای حفظ و تداوم سلطه سنتی بر مناطق پیرامونی خود از جمله منطقه آسیای مرکزی است. بخشی از تلاش مسکو در سطح رسمی از طریق تقویت ارتباط  دو جانبه و یا چند جانبه، میان روسیه و کشورهای آسیای مرکزی صورت می­ گیرد. بخش دیگر نیز از طریق حفظ ارتباطات مردمی، فرهنگی و اجتماعی دنبال می­ شود. اعطای تسهیلات سفر به روسیه از جمله لغو صدور روادید برای شهروندان آسیای مرکزی، اجازه اقامت، کار و تحصیل در روسیه، گسترش مراکز آموزش زبان روسی و دانشگاه­ ها و موسسات روسی زبان در جوامع آسیای مرکزی و گسترش شبکه­ های ارتباطی جاده­ ای، ریلی و هوایی برای مسافرت آسان، سریع و کم هزینه شهروندان آسیای مرکزی به روسیه از جمله مهم ­ترین اقدامات مسکو برای حفظ ارتباط با شهروندان کشورهای آسیای مرکزی به شمار می­ رود. در واقع دولت روسیه، به پدیده مهاجرت شهروندان آسیای مرکزی به ویژه مهاجرت کاری به عنوان یکی از حلقه­ های مهم حفظ وابستگی کشورهای این منطقه به روسیه می­ نگرد.

شاید بتوان مهم­ترین دلیل و زمینه شکل­ گیری و تداوم پدیده مهاجرت از آسیای مرکزی به روسیه را عوامل و زمینه­ های اقتصادی دانست. به طور متوسط بالاترین سطح پرداخت­ های ماهیانه در مشاغل خدماتی و کارگری در روسیه حدود ششصد و هشتاد و نه (٦٨٩) دلار و در قزاقستان پانصد و بیست و شش (٥٢٦) دلار است. در حالی که این میزان در تاجیکستان در حدود هشتاد و یک (٨١) دلار و در قرقیزستان یکصد و پنجاه و پنج (١٥٥) دلار است. این تفاوت فاحش و قابل ملاحظه در سطح پرداخت­ ها و دستمزدها نقش مهمی در شکل­ گیری و تداوم پدیده مهاجرت کاری از کشورهای آسیای مرکزی به روسیه ایفاء نموده است. وضعیت نامناسب اشتغال و عدم بهره مندی از فرصت­ های برابر برای دست یابی به شغل مناسب نیز عامل بسیار مهم دیگری در این زمینه است. 

براساس جدیدترین آمارتعداد بیکاران در ازبکستان بالغ بر ششصد و چهل هزار(٦٤٠) هزار نفر، در قزاقستان حدود چهار صد و هفتاد و یک (٤٧١ )هزار نفر، در تاجیکستان حدود دویست و چهل و یک (٢٤١ )هزار نفر و در قرقیزستان حدود دویست و شش  (٢٠٦) هزار نفر است. مهاجرت کاری به روسیه می ­تواند بخش مهمی از مشکلات و چالش­ های بیکاری جوانان جویای کار آسیای مرکزی را برطرف نماید. به همین دلیل، پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه مورد تأیید و حمایت دولت­ های منطقه نیز قرار دارد تا از این طریق بتوانند بخش مهمی از مطالبات اقتصادی و اجتماعی داخلی را به بیرون مرزها هدایت کنند و از تبدیل این مطالبات شغلی و اقتصادی به مطالبات سیاسی و امنیتی جلوگیری نمایند. 

در قرقیزستان نشان می ­دهد نزدیک به نیم میلیون نفرِ به دلایل کاری مهاجرت کرده اند که وجوه ارسالی آن­ها به چهارده تا شانزده (١٤ تا ١٦) درصد تولید ناخالص داخلی قرقیزستان یعنی دویست تا پانصد (200 تا 500) میلیون دلار می رسد. پول­های ارسالی وارده به ازبکستان نیز بر اساس برخی برآوردها، به حداقل چهار(4) درصد از تولید ناخالص داخلی ازبکستان می­ رسد. در رابطه با تاجیکستان نیز مهاجران کاری تاجیک در روسیه حدود چهار میلیارد دلار در سال 2013 میلادی به کشورشان انتقال دادند که چهل و شش (46) درصد مجموع درآمد ناخالص ملی تاجیکستان را تشکیل می ­دهد. بنابراین با توجه به نقش و جایگاه قابل توجه درآمدهای مهاجرین کاری در اقتصاد کشورهای آسیای مرکزی، روند مهاجرت کاری کاملاً در راستای منافع سیاسی، اقتصادی و امنیتی دولت­ های این منطقه است.

   بعد مهم دیگر، نقش و تأثیر مهاجران کاری در اقتصاد روسیه است. کارگران مهاجر آسیای مرکزی که عمدتاً از نواحی حاشیه­ ای شهری و یا روستایی و با سطح تحصیلی پایین و فاقد مهارت­ ها و تخصص­ های فنی هستند، عمدتاً در مشاغل خدماتی و کارگری شهرهای بزرگ روسیه به ویژه مسکو و سن پترزبورگ مشغول به کار می­ شوند. این امر از چند جنبه برای روس­ ها حائز اهمیت است. نخست آن­که، کارگران مهاجر آسیای مرکزی در شغل­ های سخت خدماتی و کارگری با حقوق و پرستیژ اجتماعی پایین حضور پیدا می کنند که بسیاری از جوانان روسی حاضر به پذیرش چنین مشاغلی نیستند. لذا بخش مهمی از نیروی کار مورد نیاز شهرداری ­ها، شرکت­های ساختمانی، شرکت های آب و فاضلاب و نظیر آن از طریق کارگران مهاجر آسیای مرکزی جبران می ­شود.

دوم آن­که، میزان پرداخت حقوق و حق بیمه کارگری و سایر مزایا به کارگران مهاجر آسیای مرکزی در مقایسه با کارگران روسی از سطح به مراتب، پایین ­تری برخوردار است. لذا از این منظر نیز جذب و به کارگیری کارگران مهاجر آسیای مرکزی به سود روس­ هاست. نکته سوم این­که، حضور میلیون­ ها مهاجر از آسیای مرکزی در خاک روسیه که خود و خانواده هایشان به طور مداوم در رفت و آمد هستند، نقش مهمی در رونق شرکت­ های مهاجرتی و حمل و نقل جاده­ ای، ریلی و هوایی روسیه دارد و از این جنبه نیز روس ­ها دارای منافع اقتصادی مهمی هستند. نکته چهارم اینکه حضور میلیون­ها نفر از کارگران مهاجر آسیای مرکزی در حفظ و تداوم وابستگی سنتی کشورهای این منطقه به روس­ هاست. در واقع حضور صدها هزار مهاجر از آسیای مرکزی ، به مسکو این امکان را می دهد که از آن به عنوان ابزار سیاسی و اقتصادی استفاده نماید . بعنوان مثال هرگونه اقدام روسیه برای اخراج تعداد زیادی از این مهاجران می تواند مشکلاتی برای کشورهای آسیای مرکزی ایجاد کند .

 فرزاد رمضانی بونش کارشناس ارشد مسایل منطقه ای در این خصوص می گوید :  با توجه به وابستگی شدید اقتصادهایی مانند تاجیکستان و قرقیزستان به درآمدهای انتقالی کارگران مهاجر ساکن در روسیه، عملاً این امکان برای روس­ ها فراهم شده است که از این عامل به عنوان یک ابزار سیاسی و عامل فشار در تنظیم روابط با کشورهای آسیای مرکزی نیز استفاده نماید. وضعیت اقتصادی روسیه و چالش کاهش درآمد کارگران آسیای مرکزی حاضر در روسیه، تداوم اخراج کارگران  و مقاومت برخی از کشورهای آسیای مرکزی در نپیوستن به اتحادیه اوراسیا در کوتاه مدت موجب بروز مشکلات گوناگون امنیتی و سیاسی و اقتصادی در این کشورها خواهد شد.